\u015eubat sonunda, COVID-19\u2019un \u00c7in s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n \u00f6tesinde g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc ve Avrupa boyunca h\u0131zla yay\u0131lmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 belli oldu\u011funda, Berlin\u2019de her zamanki me\u015fguliyetimin i\u00e7indeydim: akademik bir makale yazmak. Plan\u0131m kusursuzdu: makale, g\u00fcne\u015f felsefesine ve bilhassa Georges Bataille\u2019\u0131n 1940\u2019l\u0131 y\u0131llarda \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc g\u00fcne\u015f ekonomisine ithafen kaleme al\u0131nacakt\u0131.<\/p>\n\n\n\n
Olduk\u00e7a k\u0131saca \u00f6zetleyecek olursak, Bataille iki tip ekonomiyi birbirinden ay\u0131rt eder. \u0130lki, \u00e7o\u011funlukla anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z anlamda ekonomi, yani mallar\u0131n \u00fcretimi ve birikimini ve de ekonomik b\u00fcy\u00fcmeyi hedefleyen d\u00fcnyadaki insan etkinli\u011fi. Bataille buna k\u0131s\u0131tl\u0131 ekonomi der ve bu ekonomiyi, genel ekonominin ya da g\u00fcne\u015f sistemi ekonomisinin \u2013 ekolojik bir b\u00fct\u00fcne ba\u011fl\u0131 olan gezegen \u00f6l\u00e7e\u011finde bir ekonomi- kar\u015f\u0131s\u0131na yerle\u015ftirir. Bataille, bir mal fazlas\u0131n\u0131, bu fazlan\u0131n nas\u0131l \u201cihti\u015faml\u0131\u201d bir \u015fekilde harcanaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeksizin \u00fcreten, sava\u015flara ve h\u0131zland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u00fcretim ve birikimin di\u011fer feci sonu\u00e7lar\u0131na neden olan kapitalist ekonomileri s\u00fcrd\u00fcrmek yerine bizi ekonomik hayat\u0131n anlam\u0131n\u0131 tekrar muhakeme etmeye ve evrenin yasalar\u0131yla orant\u0131l\u0131 genel bir ekonominin nas\u0131l geli\u015ftirilece\u011fini enine boyuna d\u00fc\u015f\u00fcnmeye davet eder. B\u00fcy\u00fcmenin do\u011fal s\u0131n\u0131rlar\u0131 var ve bunu bug\u00fcn gayet iyi biliyoruz: mevcut kapitalist geli\u015fim d\u00fczeylerini s\u00fcrd\u00fcrmek i\u00e7in insanl\u0131\u011f\u0131n D\u00fcnya benzeri pek \u00e7ok gezegene daha ihtiyac\u0131 var, sanki biri yetmezmi\u015f gibi. Dolay\u0131s\u0131yla, enerjinin ana kayna\u011f\u0131 d\u00fcnyadaki ya\u015fam\u0131n ve hareketin kayna\u011f\u0131 olan g\u00fcne\u015ftir; Bataille\u2019a g\u00f6re g\u00fcne\u015f, ayn\u0131 zamanda, almadan kar\u015f\u0131l\u0131ks\u0131z olarak veren genel ekonomidir. G\u00fcne\u015f ekonomisi, bir arma\u011fan ekonomisidir. \u0130nsanl\u0131k \u015fimdiye dek arma\u011fan ekonomilerinin sadece kurban ve di\u011fer kanl\u0131 i\u015fler gibi baz\u0131 arkaik unsurlar\u0131n\u0131 biliyordu. Ancak vermeyi, payla\u015fmay\u0131 \u00f6\u011frenmeye devam etmeliyiz. Bunun \u00fczerinde durarak ak\u0131ll\u0131 ve bilin\u00e7li stratejiler geli\u015ftirebiliriz.<\/p>\n\n\n\n
Bataille, bu fikirleri\u00a0Lanetli Pay (1)<\/strong><\/em>\u00a0isimli kitab\u0131nda geli\u015ftirir. Kitab\u0131 birka\u00e7 kez okudum, ama her zaman eksik kalan bir \u015feyler vard\u0131; kabul etmeliyim ki, ya\u015fam\u0131n \u015fiddetli bir m\u00fcdahaleyle yaz\u0131 planlar\u0131mda zorunlu tashihlere neden oldu\u011fu Mart ay\u0131na dek, eksik olan her neyse, onun bir t\u00fcrl\u00fc alt\u0131ndan kalkamam\u0131\u015ft\u0131m. \u0130lkin, makaleye ba\u015flarken s\u0131k\u0131nt\u0131 ya\u015fad\u0131m, haber ak\u0131\u015f\u0131 o kadar yo\u011fun ve daha \u00f6nce e\u015fi benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bu pandemi o kadar tuhaft\u0131 ki \u00e7oktan tarihe kar\u0131\u015fm\u0131\u015f olsa da \u00e7a\u011fda\u015f enerji kuram\u0131na dayal\u0131 insan bilimleri ve iklim de\u011fi\u015fiminin ekonomik a\u00e7\u0131klamalar\u0131 ba\u011flam\u0131nda de\u011ferlendirilmesi gereken bir filozof ve muhte\u015fem kuramlar\u0131 \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmak gibi akademik rutinlere ayk\u0131r\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu. Etraf\u0131mda olup bitenler \u00e7ok fazla geliyordu. Basbaya\u011f\u0131 konsantre olam\u0131yordum. Ayr\u0131ca, g\u00fcnl\u00fck rutinim \u00f6nce hastal\u0131kla (belki de yaln\u0131zca s\u0131radan bir gripti ama yine de korkutucuydu) ve ard\u0131ndan s\u0131n\u0131rlar \u00e7oktan kapat\u0131l\u0131p, pek \u00e7ok havayolu aktarmalar\u0131 iptal edilmi\u015fken karma\u015f\u0131k bir Rusya\u2019ya d\u00f6n\u00fc\u015f s\u00fcreciyle sekteye u\u011fram\u0131\u015ft\u0131. \u0130\u00e7imde dayan\u0131lmaz bir d\u00fcrt\u00fc uyand\u0131 ve pandemiyi ve onun topluluklar\u0131m\u0131z\u0131 nas\u0131l etkiledi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmeden duramad\u0131m. Ancak b\u00fct\u00fcn bu \u00e7\u0131lg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n ortas\u0131nda ans\u0131z\u0131n nihayet g\u00fcne\u015f ekonomisinin ne oldu\u011funu idrak etmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131 fark ettim. Dahas\u0131, bu teorinin\u00a0i\u015fe yarad\u0131\u011f\u0131n\u0131n<\/em>\u00a0fark\u0131na vard\u0131m.<\/p>\n\n\n\n A\u00e7\u0131klayay\u0131m. Bataille\u2019a g\u00f6re i\u015f salt iki t\u00fcr ekonomiyle bitmiyordu, bunlara m\u00fcteakip iki t\u00fcr \u015fiddet de s\u00f6z konusuydu. Birincisi, s\u0131n\u0131rlanm\u0131\u015f \u015fiddet ya da Bataille\u2019\u0131n tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 \u015fekliyle akl\u0131n \u015fiddeti. Bu \u015fiddet k\u0131s\u0131tl\u0131 ekonomiye uygun d\u00fc\u015fer ve belli hedefler uyar\u0131nca muhtelif insani k\u0131s\u0131tlamalar\u0131 tayin eder. Do\u011faya kar\u015f\u0131 \u2013toplumsalla\u015fma ve k\u00fclt\u00fcrel geli\u015fim u\u011fruna ba\u015far\u0131yla bast\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z kendi hayvani do\u011fam\u0131za kar\u015f\u0131 \u015fiddeti de kapsayan- b\u00fct\u00fcn \u015fiddet ve di\u011ferlerinin yan\u0131 s\u0131ra polis \u015fiddeti ya da toplumsal cinsiyet temelli \u015fiddet de bu kategoride yer al\u0131r. \u0130kinci t\u00fcr \u015fiddete ise s\u0131n\u0131rs\u0131z \u015fiddet denir. Bu genel ekonomiye tekab\u00fcl eder ve insan-olmayan\u0131n \u015fiddetini i\u00e7erir. Bataille\u2019\u0131n favori \u00f6rneklerinden biri volkanik patlamad\u0131r: kimse ona kar\u015f\u0131 bir \u015fey yapamaz, bu da yaln\u0131zca insan\u0131n in\u015fa etti\u011fi her \u015feyin ne kadar k\u0131r\u0131lgan oldu\u011funu g\u00f6sterir. Yine de b\u00f6ylesi bir \u015fiddetin ba\u015ftan mevcut olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, k\u0131s\u0131tl\u0131 \u015fiddete yan\u0131t olarak ba\u015f g\u00f6sterdi\u011fini belirtmek gerekir. Yani, yanarda\u011flar elbette bizden \u00e7ok \u00f6nce vard\u0131 ama onlar\u0131 s\u00f6z gelimi d\u00fcnyan\u0131n havai fi\u015fekleri olarak de\u011fil de \u015fiddet olarak alg\u0131layanlar biziz.<\/p>\n\n\n\n COVID-19\u2019u ve di\u011fer felaketleri \u2013 pandemiyle ayn\u0131 anda ger\u00e7ekle\u015fen Zagreb\u2019deki son deprem (nas\u0131l da k\u00f6t\u00fc bir tesad\u00fcf!) ya da Avustralya ve Sibirya\u2019da k\u0131sa zaman \u00f6nce vuku bulmu\u015f orman yang\u0131nlar\u0131- \u201ckorona\u201d benzeri vir\u00fcslerin mutasyona u\u011fray\u0131p geli\u015fmesiyle, iklim de\u011fi\u015fimi ve di\u011fer \u015feyleri etkileyen k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131 insan \u015fiddetine cevaben ortaya \u00e7\u0131kan (hakeza antroposen olarak bilinen) insani-olmayan \u015fiddet olarak resmetmek olduk\u00e7a cazip. Nitekim, Slavoj \u017di\u017eek, bu pandemiyi do\u011fan\u0131n intikam\u0131 olarak yorumlama e\u011filiminde: \u201cDo\u011fa bize vir\u00fcslerle sald\u0131rd\u0131\u011f\u0131nda, bu bize kendi mesaj\u0131m\u0131z\u0131 geri g\u00f6ndermenin bir yoludur. Burada mesaj ise \u015fudur: Bana yapm\u0131\u015f oldu\u011fun \u015feyi, i\u015fte \u015fimdi sana ben de yap\u0131yorum.\u201d <\/em>(2)<\/strong>\u00a0Latourcu anlamda d\u00fcnyan\u0131n kendini toparlad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. \u00d6zellikle de korona vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn insanlar i\u00e7in bu kadar bula\u015f\u0131c\u0131 ve tehlikeli bir hal almas\u0131n\u0131 sa\u011flayan b\u00f6ylesi bir mutasyona u\u011framas\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan ekolojik fakt\u00f6rleri d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde bu varsay\u0131m kula\u011fa mant\u0131kl\u0131 da geliyor do\u011frusu: hayvanlar\u0131n do\u011fal ortamlar\u0131n\u0131 tahrip eden kentsel ve s\u0131nai geli\u015fimi ya da COVID-19\u2019un ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 varsay\u0131lan, e\u015fi benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f zalimli\u011fin o korkun\u00e7 cehennemini, vah\u015fi hayvanlar\u0131n katledildi\u011fi Wuhan pazar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek. <\/p>\n\n\n\n Buna ra\u011fmen, \u00f6nemli bir \u015ferh d\u00fc\u015fmem gerek. Do\u011fay\u0131, daha do\u011frusu ekolojik b\u00fct\u00fcn\u00fc, bireyle kar\u0131\u015ft\u0131rmamal\u0131, do\u011fa hi\u00e7bir \u015feyi ama\u00e7 g\u00fcderek yapmaz. Bataillec\u0131 perspektif, do\u011fa taraf\u0131ndan ifa edilen \u015fiddetin herhangi bir hedef pe\u015finde ko\u015fmad\u0131\u011f\u0131ndan egemen oldu\u011funu belirtir. Hatta, kutsald\u0131r \u2013 fakat \u015fiddetin tanr\u0131s\u0131, Hristiyan Tanr\u0131s\u0131na hi\u00e7 benzemez. Tersine o bir hayvan tanr\u0131d\u0131r; kesinlikle insan\u0131n \u00f6tesindedir, ki bu da iyinin ve k\u00f6t\u00fcn\u00fcn \u00f6tesinde demektir.<\/p>\n\n\n\n Bu do\u011fan\u0131n intikam almas\u0131 ya da kar\u015f\u0131l\u0131k vermesi bir metafor olarak kullan\u0131labilir. Bu \u015fiddeti, intikam olarak yorumlad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda onu insan diline terc\u00fcme etmi\u015f, di\u011fer deyi\u015fle k\u0131s\u0131tl\u0131 ekonomi diline \u00e7evirmi\u015f oluruz. Genel ekonomi ise kay\u0131ts\u0131z olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan tamamen farkl\u0131d\u0131r, k\u00fcresel \u0131s\u0131nma \u00e7ok daha ileri giderse bizi k\u00fcl edebilecek olan ya\u015fam veren g\u00fcne\u015f gibidir \u2013 ancak bir \u015feyi \u201cistedi\u011finden\u201d veya bir \u015feye \u201cihtiyac\u0131\u201d oldu\u011fundan de\u011fil hi\u00e7 nedensiz, sadece bir a\u015f\u0131r\u0131l\u0131\u011fa cevap olarak yapar bunu. Felaket olarak alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z her \u015fey genel \u00f6l\u00e7ekte enerjileri gezegenin d\u00f6rt bir yan\u0131na yeniden da\u011f\u0131tan g\u00f6steri\u015fli bir harcama olarak tezah\u00fcr edilebilir. Do\u011fa bizimle bizim onunla konu\u015ftu\u011fumuz gibi konu\u015fmaz; bizim efendi oldu\u011fumuzu, bize itaat etmesi gerekti\u011fini aksi takdirde \u00f6lece\u011fini ya da onun affetmesi ve kabul etmesi gereken avare \u00e7ocuklar\u0131 oldu\u011fumuzu d\u00fc\u015f\u00fcnmez. Hay\u0131r, o sadece kendi fazlal\u0131k unsurlar\u0131n\u0131 (misal, bizim durumumuzda insanlar\u0131n hayat\u0131; ancak topluca \u00f6len, hatta nesli t\u00fckenen ba\u015fka hayvanlar da var) tasfiye ederek gezegenin dengesini yeniler.<\/p>\n\n\n\n \u0130nsan-olmayan\u0131n \u015fiddetinin \u00f6zg\u00fcl bir \u00f6rne\u011fi olarak COVID-19 ilgin\u00e7tir \u00e7\u00fcnk\u00fc k\u0131s\u0131tl\u0131 ekonomilerin b\u00fct\u00fcn bir k\u00fcresel sistemini tehlikeye atar. Yine yaln\u0131zca insan\u0131n bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu tehlike mevcuttur: gezegen \u00f6l\u00e7e\u011finde, belirli bir ekonominin, diyelim ki Rusya\u2019n\u0131n ya da \u00c7in\u2019in ve hatta Amerika\u2019n\u0131n y\u0131k\u0131m\u0131, b\u00fcy\u00fct\u00fclecek bir mesele de\u011fildir. Fakat bu bizim i\u00e7in t\u0131pk\u0131 bir yanarda\u011f gibidir. H\u00fck\u00fcmetlerin giderek daha \u00e7ok k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131 \u00f6nlemle kar\u015f\u0131l\u0131k vermesine \u015fa\u015fmamal\u0131: s\u0131n\u0131rlar\u0131 kapatmak, \u015fehirleri kapatmak vesaire, ki bu, vir\u00fcs serbest\u00e7e ve kolayl\u0131kla ulus devletlerin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 ge\u00e7ti\u011fi i\u00e7in asl\u0131nda g\u00fcl\u00fcn\u00e7t\u00fcr. Fakat y\u00f6neticiler sadece k\u0131s\u0131tl\u0131 ekonominin dilini biliyor, vir\u00fcsle de bu dille konu\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar: hay\u0131r, giremezsin, \u00fclkem kapal\u0131! Ancak h\u00fck\u00fbmetler bile, zaman\u0131n payla\u015f\u0131m zaman\u0131 oldu\u011funu anlad\u0131 ve i\u015flerini kaybedenlere para vermek gibi baz\u0131 min\u00f6r unsurlar\u0131 genel ekonomiye g\u00f6re d\u00fczenlemeye ba\u015flad\u0131lar. Bu pandemi, k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131 ekonomiyi b\u00f6yle yeni \u00f6nlemler almadan insan-olmayan\u0131n \u015fiddetinden kurtaramayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Fakat ayn\u0131 zamanda, mevzu bahis olan\u0131n mevcut ekonomiyi nas\u0131l kurtaraca\u011f\u0131m\u0131z de\u011fil, onu nas\u0131l daha genel ve daha c\u00f6mert, Bataille\u2019n\u0131n pek\u00e2l\u00e2 diyece\u011fi \u00fczere daha ihti\u015faml\u0131 bir \u015feyle de\u011fi\u015ftirece\u011fimiz oldu\u011funu da g\u00f6sterdi.<\/p>\n\n\n\n \u00d6yleyse, sorun, do\u011fan\u0131n nas\u0131l insan dilini konu\u015faca\u011f\u0131 de\u011fil bizim nas\u0131l onun dilinden konu\u015fur hale gelece\u011fimiz; mevzu, do\u011fay\u0131 kanunsuzca g\u00f6\u00e7 yollar\u0131na d\u00fc\u015ferek ulusal devletlerimizin k\u0131r\u0131lgan hudutlar\u0131n\u0131 a\u015fan \u00f6l\u00fcmc\u00fcl bir vir\u00fcs yollayan bir devrimci olarak resmetmek de\u011fil devrimci \u015fiddeti, vir\u00fcs-benzeri, g\u00fcne\u015f-vari ve egemen k\u0131lmak.<\/p>\n\n\n\n (1)<\/strong>\u00a0Bataille G. (2010).\u00a0Lanetli Pay<\/em>. (I. Erg\u00fcden, \u00c7ev.) Ankara: Dost Yay. (\u00e7.n.) Oxana Timofeeva\u2019n\u0131n yaz\u0131s\u0131n\u0131 \u00c7a\u011fr\u0131 Ulu\u011fer \u00e7evirdi, \u00d6znur Karaka\u015f \u00e7eviriyi redakte etti. <\/p>\n\n\n\n
(2)<\/strong>\u00a0Slavoj \u017di\u017eek,\u00a0Monitor and Punish? Yes, please!<\/strong>\u00a0http:\/\/thephilosophicalsalon.com\/monitor-and-punish-yes-please\/<\/p>\n\n\n\n