{"id":4435,"date":"2020-05-16T12:00:50","date_gmt":"2020-05-16T09:00:50","guid":{"rendered":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/?p=4435"},"modified":"2020-05-16T12:00:53","modified_gmt":"2020-05-16T09:00:53","slug":"bilim-insanlari-dogaya-gelisiguzel-davranis-daha-fazla-salgin-hastaliga-yol-acabilir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/2020\/05\/16\/bilim-insanlari-dogaya-gelisiguzel-davranis-daha-fazla-salgin-hastaliga-yol-acabilir\/","title":{"rendered":"Bilim \u0130nsanlar\u0131: \u201cDo\u011faya Geli\u015fig\u00fczel Davran\u0131\u015f Daha Fazla Salg\u0131n Hastal\u0131\u011fa Yol A\u00e7abilir!\u201d"},"content":{"rendered":"\n

Bilim \u0130nsanlar\u0131na g\u00f6re: \u0130nsano\u011flunun \u201cdo\u011faya rastgele bir \u015fekilde m\u00fcdahale etmesi\u201d daha fazla salg\u0131n hastal\u0131\u011fa yol a\u00e7abilir! The Guardian<\/em>\u2018da yer verilen habere g\u00f6re vir\u00fcs, habitat y\u0131k\u0131m\u0131, vah\u015fi ya\u015fam aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131y\u0131 inceleyen bilim insanlar\u0131 \u201c\u0130nsano\u011flu e\u011fer bu m\u00fcdahaleye son vermezse; ilerleyen zamanlarda Covid-19 gibi daha \u00f6l\u00fcmc\u00fcl salg\u0131nlar\u0131n ya\u015fanaca\u011f\u0131\u201d uyar\u0131s\u0131n\u0131 yapt\u0131.<\/strong><\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Bilim \u0130nsanlar\u0131na g\u00f6re: \u0130nsano\u011flunun \u201cdo\u011faya rastgele bir \u015fekilde m\u00fcdahale etmesi\u201d daha fazla salg\u0131n hastal\u0131\u011fa yol a\u00e7abilir! The Guardian<\/em>\u2018da yer verilen habere g\u00f6re; vir\u00fcs, habitat y\u0131k\u0131m\u0131, vah\u015fi ya\u015fam aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131y\u0131 inceleyen bilim insanlar\u0131 \u201c\u0130nsano\u011flu e\u011fer bu m\u00fcdahaleye son vermezse; ilerleyen zamanlarda Covid-19 gibi daha \u00f6l\u00fcmc\u00fcl salg\u0131nlar\u0131n da ya\u015fanaca\u011f\u0131\u201d<\/em> uyar\u0131s\u0131n\u0131 yapt\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Bilim \u0130nsanlar\u0131na g\u00f6re; insanl\u0131\u011f\u0131n do\u011faya geli\u015fig\u00fczel, bilin\u00e7sizce davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesi gerekiyor, aksi taktirde vir\u00fcs, vah\u015fi ya\u015fam ve habitat imhas\u0131n\u0131n aynen devam etmesi sonucunda Covid-19 gibi daha \u00f6l\u00fcmc\u00fcl salg\u0131nlar ya\u015fanabilir. \u00d6zellikle ormans\u0131zla\u015fma ve di\u011fer arazi d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm bi\u00e7imleri gibi m\u00fcdahaleler; egzotik t\u00fcrleri kendi evrimsel ortamlar\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131p onlar\u0131 etkile\u015fim i\u00e7inde olduklar\u0131 ve yeni hastal\u0131k t\u00fcrleri \u00fcretebilecekleri insan yap\u0131m\u0131 ortamlara y\u00f6nlendiriyor.<\/p>\n\n\n\n

ABD Hastal\u0131k Kontrol ve \u00d6nleme Merkezi; insanlar\u0131 enfekte eden ve yeni ortaya \u00e7\u0131kan hastal\u0131klar\u0131n d\u00f6rtte \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn hayvanlardan kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131, ancak bunlar\u0131n bula\u015fma risklerini \u00e7o\u011faltan\u0131n ise insan faaliyetleri oldu\u011funu belirtiyor.<\/p>\n\n\n\n

Ormans\u0131zla\u015fma ve arazi kullan\u0131m\u0131 de\u011fi\u015fikli\u011fi ile tehlikeye bir kap\u0131 a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f oluyor<\/h2>\n\n\n\n

Say\u0131s\u0131 artan ara\u015ft\u0131rmalar, Covid 19\u2019un k\u00f6keni olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen yarasalar\u0131n, madencilik projeleri ve konut projeleri i\u00e7in yok edilen ormanlar ve tar\u0131m arazileri gibi insano\u011flunun m\u00fcdahale etti\u011fi bir ekosistemin i\u00e7inde veya yak\u0131n\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 takdirde insanlara veya hayvanlara aktar\u0131lma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 daha fazla olan bir \u00e7ok vir\u00fcs\u00fc bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 do\u011fruluyor. A\u00e7\u0131klamaya g\u00f6re; vah\u015fi do\u011fada ise yarasalar\u0131n bar\u0131nd\u0131rd\u0131klar\u0131 vir\u00fcsleri di\u011fer hayvanlara aktarma veya yeni patojenlerle temas etme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 daha d\u00fc\u015f\u00fck oluyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc t\u00fcrler farkl\u0131 ve k\u00f6kl\u00fc habitatlarda uzmanla\u015fma e\u011filimindeler. Ancak araziler insan kullan\u0131m\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, temasla birlikte vir\u00fcslerin zoonotik olarak bir t\u00fcrden di\u011ferine atlama olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 da fazlala\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Do\u011fal habitatlar k\u00fc\u00e7\u00fcld\u00fck\u00e7e, vah\u015fi hayvanlar daha k\u00fc\u00e7\u00fck b\u00f6lgelerde yo\u011funla\u015f\u0131r veya evler, barakalar ve ah\u0131rlar gibi antropojenik b\u00f6lgelere g\u00f6\u00e7 ederler. Bu, \u00f6zellikle bah\u00e7elerde lamba \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131na veya meyveye \u00e7ekilen \u00e7ok say\u0131da b\u00f6cekle beslenen yarasalar i\u00e7in ge\u00e7erli. \u0130ki y\u0131l \u00f6nce bilim insanlar\u0131, k\u0131smen ormans\u0131zla\u015fma ve di\u011fer \u00e7evresel bask\u0131lardan en \u00e7ok etkilenen alan oldu\u011fu i\u00e7in Asya\u2019daki yarasalardan yeni bir koronavir\u00fcs \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131n\u0131 tahmin ettiler.<\/p>\n\n\n\n

Haberde yer verilen ve Montpellier \u00dcniversitesi\u2018nde bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klar konusunda uzman olan Roger Frutos\u2019un ifadelerine g\u00f6re bir \u00e7ok ara\u015ft\u0131rma; yarasa kaynakl\u0131 vir\u00fcslerin yo\u011funlu\u011funun ve \u00e7e\u015fitlili\u011finin insan yerle\u015fiminin yak\u0131n\u0131nda daha y\u00fcksek oldu\u011funu do\u011frulamaktad\u0131r. Frutos\u2019a g\u00f6re; insanlar yarasalar\u0131n do\u011fal \u00e7evresini yok etmekte ve onlara alternatif ya\u015famlar sunmaktad\u0131r. B\u00f6ylece baz\u0131lar\u0131, vah\u015fi do\u011fada ge\u00e7emeyen farkl\u0131 t\u00fcrlerin ge\u00e7ti\u011fi antropomorfize edilmi\u015f bir ortama adapte olabilmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Hastal\u0131\u011f\u0131n kayna\u011f\u0131 hayvan olsa da, yay\u0131lma nedeni insan kaynakl\u0131<\/h2>\n\n\n\n

Habitat y\u0131k\u0131m\u0131n\u0131n, yeni bir vir\u00fcs\u00fcn \u00e7o\u011falmas\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli bir neden oldu\u011funu ekleyen Frutos\u2019a g\u00f6re; bu ancak bir ka\u00e7 fakt\u00f6rden sadece biri. Yarasalar\u0131n da hastal\u0131\u011f\u0131 insanlara ge\u00e7irmesi m\u00fcmk\u00fcn ama bunun do\u011frudan koronavir\u00fcsler taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131na dair bir kan\u0131t yok. \u015eimdiye kadarki salg\u0131nlara ya evcille\u015ftirilmi\u015f bir hayvan ya da insanlar\u0131n yiyecek, ticaret ya da ila\u00e7 i\u00e7in temas etti\u011fi vah\u015fi bir hayvan arac\u0131 olmu\u015ftur. \u00d6rne\u011fin 2003 y\u0131l\u0131ndaki Sars salg\u0131n\u0131nda \u00c7in\u2019de bir misk kedisiydi. 2012 y\u0131l\u0131nda Orta Do\u011fu\u2019daki Mers salg\u0131n\u0131nda bir deveydi. Bilim insanlar\u0131 Covid-19 \u2018un sebebinin bir hayvan oldu\u011fundan hen\u00fcz emin de\u011filler, ancak Frutos, bir pangolinin arac\u0131 oldu\u011fu \u015feklindeki ilk teorilerin art\u0131k daha az olas\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. Ayn\u0131 zamanda Frontiers in Medicine dergisinde yak\u0131nda yay\u0131nlanacak olan bir makalede, Frutos ve di\u011fer yazarlar \u201cgelecekteki salg\u0131nlar\u0131 frenlemenin anahtar\u0131n\u0131n vah\u015fi hayattan korkmak de\u011fil, insanlara ge\u00e7ebilen herhangi bir hayvan hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 ve yay\u0131lmas\u0131ndan insan faaliyetlerinin sorumlu oldu\u011funu kabul etmek ve te\u015fhis etmek\u201c oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. \u201cOdaklanma bu insan faaliyetlerine odaklanmal\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc uygun \u015fekilde d\u00fczenlenebilirler\u201d <\/em>ba\u015fl\u0131kl\u0131 makale ve Pandemiye Yol A\u00e7an Olaylar\u0131n Birle\u015fmesine ve Gelecekteki Tehditler \u0130\u00e7in \u00d6\u011frenilecek Derslere dikkat \u00e7ekiliyor.<\/p>\n\n\n\n

Bilim insanlar\u0131 yarasalarda yakla\u015f\u0131k 3.200 farkl\u0131 koronavir\u00fcs tespit ettiler. \u00c7o\u011fu insanlara zarars\u0131z olsa da Do\u011fu Asya\u2019da bulunan birbiriyle \u00e7ok yak\u0131ndan ili\u015fkili iki sarbecovir\u00fcs, Sars ve Covid-19\u2019dan sorumlu. Makalede belirtildi\u011fi \u00fczere; gelecekteki sarbecovir\u00fcs\u00fcn ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 kesinlikle Do\u011fu Asya\u2019da ger\u00e7ekle\u015fecek, ancak di\u011fer yeni hastal\u0131klar\u0131n bula\u015f\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 ba\u015fka yerlerde de tetiklenebilir.<\/p>\n\n\n\n

Haberde Amazon ve di\u011fer ormanlar\u0131n h\u0131zla yok edilmesi nedeniyle G\u00fcney Amerika\u2019n\u0131n \u00f6nemli bir endi\u015fe kayna\u011f\u0131 oldu\u011fu belirtiliyor. Brezilyal\u0131 bilim insanlar\u0131n\u0131n yapt\u0131klar\u0131 ara\u015ft\u0131rmaya g\u00f6re, ormans\u0131zla\u015fm\u0131\u015f alanlar\u0131n yak\u0131n\u0131ndaki yarasalar aras\u0131ndaki viralprevalans\u0131n; bozulmam\u0131\u015f ormanl\u0131k alandaki % 3.7\u2019ye k\u0131yasla % 9.3 oldu\u011funu bulmu\u015flar. \u00d6rne\u011fin Manaus merkezli Biobank Ara\u015ft\u0131rma Merkezinden Alessandra Nava, \u201cOrmans\u0131zla\u015fma ve arazi kullan\u0131m\u0131ndaki de\u011fi\u015fiklik ile tehlikeye bir kap\u0131 a\u00e7\u0131yorsunuz\u201d ifadesinde bulunuyor. \u201cHastal\u0131klar\u0131n do\u011fal olarak vah\u015fi do\u011fada seyreldi\u011fi, ancak insanlar ekolojik dengeyi h\u0131zla bozdu\u011funda bu durumun de\u011fi\u015fti\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor\u201d <\/em>diyen Nava, yerel bir \u00f6rnek olarak, insanlara kapibara cinsi kemiricilerden yay\u0131lan Lyme hastal\u0131\u011f\u0131na dikkat \u00e7ekiyor.<\/p>\n\n\n\n

Vah\u015fi ya\u015fama ve do\u011faya nas\u0131l davrand\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeliyiz<\/h2>\n\n\n\n

Nava a\u00e7\u0131klamas\u0131nda baz\u0131 belediyelerin bula\u015f\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in dev kemirgenleri se\u00e7ip \u00f6ld\u00fcrtt\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ancak bunun jaguarlar\u0131 olan bozulmam\u0131\u015f ormanlarda gerekli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor. Nava \u201cJaguarl\u0131 b\u00f6lgelerde Lyme hastal\u0131\u011f\u0131 bulamazs\u0131n\u0131z, \u00e7\u00fcnk\u00fc kapibara say\u0131lar\u0131n\u0131 kontrol alt\u0131nda tutarlar\u201d <\/em>diyor ve a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131n devam\u0131nda \u201cSorun, ayn\u0131 \u00e7evreye do\u011fal olarak birbirine yak\u0131n olmayan farkl\u0131 t\u00fcrleri koydu\u011funuzda ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Bu, vir\u00fcs mutasyonlar\u0131n\u0131n di\u011fer t\u00fcrlere atlamas\u0131na izin veriyor\u201d<\/em> diyen Nava, \u201cVah\u015fi hayvanlara ve do\u011faya nas\u0131l davrand\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeliyiz. \u015eu anda onlarla \u00e7ok geli\u015fig\u00fczel bir \u015fekilde ilgileniyoruz\u201d<\/em> \u015feklinde konu\u015fuyor.<\/p>\n\n\n\n

Nava\u2019n\u0131n yapm\u0131\u015f oldu\u011fu ara\u015ft\u0131rman\u0131n sonu\u00e7lar\u0131, Kaliforniya \u00dcniversitesi\u2019nde, h\u0131zla bozulan Myanmar ormanlar\u0131nda vir\u00fcs da\u011f\u0131l\u0131mlar\u0131n\u0131 inceleyen bir epidemiyolog olan Tierra Smiley Evans taraf\u0131ndan da tekrarlan\u0131yor. Evans; nesli t\u00fckenmekte olan veya tehdit alt\u0131ndaki t\u00fcrlerin, daha az ya\u015fam alan\u0131 kayb\u0131 ve avlanma riski olan hayvanlara g\u00f6re vir\u00fcslere sahip olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n daha y\u00fcksek oldu\u011funu ortaya koyuyor, \u00e7evresel stres ve insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131n\u0131n Covid-19 salg\u0131n\u0131 ile birlikte daha belirgin hale geldi\u011fini belirtiyor. Evans, \u201cBu korkun\u00e7 trajediden \u00e7\u0131kacak en olumlu \u015feylerden birisinin, ormana nas\u0131l davrand\u0131\u011f\u0131m\u0131zla refah\u0131m\u0131z aras\u0131nda bir ba\u011flant\u0131 oldu\u011funun fark\u0131na var\u0131lmas\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 umuyorum. Bu durum ger\u00e7ekten sa\u011fl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 etkiliyor. Bu sadece bir vah\u015fi ya\u015fam sorunu veya \u00e7evresel bir sorun de\u011fil\u201d <\/em>diyor.<\/p>\n\n\n\n

Gelecekteki salg\u0131nlar\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in akademisyenler, yerel d\u00fczeyde izleme ve e\u011fitimi te\u015fvik etmek i\u00e7in uluslararas\u0131 i\u015fbirli\u011finin gerekli oldu\u011funu ve b\u00f6ylece vir\u00fcs salg\u0131nlar\u0131n\u0131n erken bir a\u015famada tespit edilebilece\u011fini ve kontrol alt\u0131na al\u0131nabilece\u011fini belirtmektedir. Bu pahal\u0131 olsa da bunun; bir tezah\u00fcr\u00fcn salg\u0131n olmas\u0131n\u0131 beklemekten ekonomik olarak daha verimli olaca\u011f\u0131n\u0131 belirtiyorlar. \u00d6rne\u011fin Evans, yarasalar\u0131 ortadan kald\u0131rmaktansa onlarla g\u00fcvenli bir \u015fekilde ya\u015famaya odaklanmak zorunda oldu\u011fumuzu vurguluyor.<\/p>\n\n\n\n

Ayn\u0131 zamanda yak\u0131n tarihli bir Greenpeace raporu da, Brezilya cumhurba\u015fkan\u0131 Jair Bolsonaro\u2019nun orman\u0131 a\u00e7maya insanlar\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumaktan daha fazla \u00f6ncelik verdi\u011finden Amazon\u2019un bir sonraki zoonotik vir\u00fcs yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 g\u00f6rebilece\u011fi konusunda uyar\u0131yor. Haberde yer alan Greenpeace<\/em> ormanlar\u0131 kampanyac\u0131s\u0131 Daniela Montalto\u2019nun ifadesiyle \u201cBu affedilemez. Y\u0131k\u0131ma duydu\u011fu i\u015ftah, mevcut sa\u011fl\u0131k krizini k\u00f6r\u00fckl\u00fcyor ve gelecekteki krizleri daha da k\u00f6t\u00fcle\u015ftirecek. Bolsonaro durdurulmal\u0131 ve orman korumas\u0131na \u00f6ncelik verilmelidir. Aksi taktirde hepimiz bedelini \u00f6deyece\u011fiz.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

(*) Zoonoz: <\/strong>Omurgal\u0131 hayvanlardan insanlara ge\u00e7en (zooantroponoz) ve insanlardan omurgal\u0131 hayvanlara ge\u00e7en (antropozoonoz) herhangi bir enfeksiyon hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131 tan\u0131mlayan terim. Bir\u00e7ok a\u011f\u0131r ve \u00f6nemli hastal\u0131k bu kategoride g\u00f6sterilmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Kaynak:<\/strong> The Guardian<\/a> \u00c7eviri:<\/strong> Ekoloji Birli\u011fi<\/a>
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bilim \u0130nsanlar\u0131na g\u00f6re: \u0130nsano\u011flunun \u201cdo\u011faya rastgele bir \u015fekilde m\u00fcdahale etmesi\u201d daha fazla salg\u0131n hastal\u0131\u011fa yol a\u00e7abilir! The Guardian\u2018da yer verilen<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4436,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_container_layout":"default_layout","colormag_page_sidebar_layout":"default_layout","footnotes":""},"categories":[10,2],"tags":[],"class_list":["post-4435","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-eco-news","category-iklim-krizi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4435","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4435"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4435\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4437,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4435\/revisions\/4437"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4436"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4435"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4435"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4435"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}