{"id":4634,"date":"2020-05-26T10:04:40","date_gmt":"2020-05-26T07:04:40","guid":{"rendered":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/?p=4634"},"modified":"2020-09-28T13:22:19","modified_gmt":"2020-09-28T10:22:19","slug":"salginlar-tarihin-akisini-nasil-degistirdi-prof-cemal-kafadar-ile-soylesi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/2020\/05\/26\/salginlar-tarihin-akisini-nasil-degistirdi-prof-cemal-kafadar-ile-soylesi\/","title":{"rendered":"Salg\u0131nlar tarihin ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 nas\u0131l de\u011fi\u015ftirdi? Prof. Cemal Kafadar ile s\u00f6yle\u015fi"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Harvard \u00dcniversitesi Tarih B\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00d6\u011fretim \u00dcyesi Prof. Cemal Kafadar, de\u011fi\u015fik tarihlerde de\u011fi\u015fik co\u011frafyalarda ya\u015fanan salg\u0131nlardan \u00f6rnekler vererek bunlar\u0131n d\u00fcnyan\u0131n gidi\u015fat\u0131n\u0131 nas\u0131l de\u011fi\u015ftirdi\u011fini anlatt\u0131.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<!--more-->\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-embed-youtube wp-block-embed is-type-video is-provider-youtube wp-embed-aspect-16-9 wp-has-aspect-ratio\"><div class=\"wp-block-embed__wrapper\">\n<iframe loading=\"lazy\" title=\"Salg\u0131nlar tarihin ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 nas\u0131l de\u011fi\u015ftirdi? Prof. Cemal Kafadar ile s\u00f6yle\u015fi\" width=\"800\" height=\"450\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/nnEVxiwfMY8?feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" referrerpolicy=\"strict-origin-when-cross-origin\" allowfullscreen><\/iframe>\n<\/div><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Yay\u0131na haz\u0131rlayan:&nbsp;<\/strong>Tania Ta\u015f\u00e7\u0131o\u011flu Baykal<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Ru\u015fen \u00c7ak\u0131r:<\/strong>&nbsp;Merhaba, iyi g\u00fcnler. Herkese iyi bayramlar. Bayram\u0131n ilk g\u00fcn\u00fcnde, y\u0131llard\u0131r yapmak istedi\u011fim bir s\u00f6yle\u015fiyi yap\u0131yorum. Ama konumuz maalesef \u00e7ok tatl\u0131 bir konu de\u011fil. Prof. Cemal Kafadar ile salg\u0131nlar\u0131 konu\u015faca\u011f\u0131z. Cemal, ho\u015f geldin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Cemal Kafadar:<\/strong>&nbsp;Ho\u015f buldum.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c7ak\u0131r:&nbsp;<\/strong>Sen Cambridge\u2019te ya\u015f\u0131yorsun de\u011fil mi? Boston\u2019a kom\u015fu Cambridge \u015fehrinde?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar:<\/strong>&nbsp;Evet. \u00d6nce herkese iyi bayramlar dilerim; sana, izleyenlere, herkese iyi bayramlar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c7ak\u0131r:<\/strong>&nbsp;Bug\u00fcn transatlantik bir yay\u0131n yap\u0131yoruz. \u00d6ncelikle tebrik edeyim; G\u00fclru Necipo\u011flu ve Cornell Fleischer ile birlikte Osmanl\u0131 Saray K\u00fct\u00fcphanesi \u00fczerine haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131n\u0131z yeni kitab\u0131n\u0131z&nbsp;<em>(Treasures of Knowledge: An Inventory of the Ottoman Palace)&nbsp;<\/em>\u00e7\u0131kt\u0131. Kitap \u00fczerine biraz konu\u015fal\u0131m ve sonra salg\u0131n konusuna ge\u00e7elim.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar:&nbsp;<\/strong>Evet, kitap Osmanl\u0131 Saray K\u00fct\u00fcphanesi \u00fczerine bir \u00e7al\u0131\u015fma. 1502-1503 y\u0131l\u0131nda II. Bayezid d\u00f6neminde, devrinin en b\u00fcy\u00fck k\u00fct\u00fcphanelerinden biri olan saray k\u00fct\u00fcphanesinin detayl\u0131, ilimlere g\u00f6re tasnif edilmi\u015f, tam bir envanteri yap\u0131l\u0131yor; \u00e7ok nadir bir belge bu. Biz o envanteri \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k; tefsiri, felsefeyi, mant\u0131\u011f\u0131, matemati\u011fi de\u011fi\u015fik uzmanlara verdik ve 20 k\u00fcsur meslekta\u015fla birlikte 2 ciltlik bir eser haz\u0131rlad\u0131k. B\u00fcy\u00fck \u00e7apta, Fatih Sultan Mehmet ve II. Bayezid\u2019in koleksiyonu. Ama daha \u00f6nceki sultanlardan kalanlar da var. Saray k\u00fct\u00fcphanesinin o andaki enstantanesini al\u0131p bakarsak, \u201cOsmanl\u0131 entelekt\u00fcel hayat\u0131nda hangi kitaplar makbuld\u00fc, hangi kitaplar okunuyordu, hangi kitaplar yoktu?\u201d sorusunu soran meslekta\u015flar\u0131m\u0131z oldu. Be\u015f y\u0131l s\u00fcren bir grup \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 oldu ve sonunda kitap ortaya \u00e7\u0131kt\u0131, \u00e7ok memnunum. \u0130n\u015fallah Ozan Sa\u011fs\u00f6z ve Cengiz \u00d6zdemir\u2019le,&nbsp;<em>\u201cK\u00fclt\u00fcr &amp; Tarih Sohbetleri\u201d<\/em>nde bu kitap \u00fczerine bir yay\u0131n yapaca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c7ak\u0131r:<\/strong>&nbsp;Evet, onun s\u00f6z\u00fcn\u00fc alm\u0131\u015fs\u0131n. Zaten daha \u00f6nce de yay\u0131nlar\u0131m\u0131za \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131n. Bug\u00fcn, seni onlardan \u00e7alm\u0131\u015f durumday\u0131m; herhalde biraz k\u0131skan\u0131yorlard\u0131r diyeyim. Ben tarih\u00e7i de\u011filim ama kitaplar\u0131n\u0131 okudum, epeyce sohbetimiz de oldu; \u00e7ok farkl\u0131 alanlara ilgin oldu\u011funu biliyorum. Tarihteki salg\u0131nlar meselesi Cemal Kafadar\u2019\u0131n ilgi alan\u0131nda m\u0131yd\u0131, yoksa mecburiyetten dolay\u0131 m\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fma yapmak istedin?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar:<\/strong>&nbsp;Daha \u00e7ok ikincisi. Do\u011frusu, hep merak duydu\u011fum bir konuydu; g\u00fczel \u00e7al\u0131\u015fmalar oldu\u011funu biliyordum. Baz\u0131 derslerimde, mesela \u201cOrta\u00e7a\u011f ve Sinema\u201d dersinde, Boccaccio\u2019nun Floransa\u2019daki veb\u00e2 salg\u0131n\u0131 s\u0131ras\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 o \u00e7ok me\u015fhur eseri<em>&nbsp;Decameron<\/em>\u2019dan \u00f6yk\u00fcler okuyoruz ve Pasolini\u2019nin bu eserden sinemaya uyarlad\u0131\u011f\u0131&nbsp;<em>Decameron<\/em>&nbsp;filmini g\u00f6steriyoruz. Ben o d\u00f6nem hakk\u0131nda, bilhassa Floransa ve \u0130talya halk\u0131nda yaz\u0131lanlar\u0131 takip etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordum. Ama ilk makalelerimden,&nbsp;<em>Kim var imi\u015f biz burada yo\u011f iken&nbsp;<\/em>kitab\u0131nda, T\u00fcrk\u00e7e \u00e7evirisiyle \u00e7\u0131kan\u201cBen ve Ba\u015fkalar\u0131\u201d makalesinde, 1660\u2019larda, \u0130stanbul\u2019da, Halvet\u00ee Dervi\u015fi Seyyid Hasan\u2019\u0131n g\u00fcn be g\u00fcn tuttu\u011fu g\u00fcncesi \u201cSohbet-n\u00e2me\u201dnin analizini yaparken, veb\u00e2n\u0131n ne kadar \u00f6nemli oldu\u011funu, hatta belki de bu g\u00fcnceyi tutmas\u0131n\u0131n sebebi oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcm. Bu makale \u00e7\u0131kal\u0131 neredeyse 35 sene oldu; o zamandan beri akl\u0131mdad\u0131r. Seyyid Hasan, e\u015fini, en az\u0131ndan bir \u00e7ocu\u011funu, baz\u0131 yak\u0131nlar\u0131n\u0131 ve bir\u00e7ok dostunu kaybetti\u011fi bir veb\u00e2 salg\u0131n\u0131 s\u0131ras\u0131nda, 1660\u2019larda ba\u015fl\u0131yor g\u00fcncesine. Ben, o kay\u0131plar\u0131n ard\u0131ndan, hayatta kalan dostluklar\u0131, sohbetleri, avucundan kayan \u015feyleri elinde tutmak i\u00e7in bu g\u00fcncenin bir vesile oldu\u011funu iddia etmi\u015ftim o makalede. \u015eimdi yeniden o d\u00fc\u015f\u00fcnceye d\u00f6nd\u00fcm. \u0130ki \u00fc\u00e7 ayd\u0131r, t\u00e2un ile, veb\u00e2 ile ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 okumaya gayret ediyorum.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c7ak\u0131r:<\/strong>&nbsp;San\u0131yorum siz de Harvard \u00dcniversitesi\u2019nde&nbsp;<em>online<\/em>&nbsp;e\u011fitime d\u00f6nd\u00fcn\u00fcz; art\u0131k her yerde e\u011fitim bu sistemle yap\u0131l\u0131yor. Siz tarih\u00e7ilere de en \u00e7ok bu soruluyordur, de\u011fil mi? Salg\u0131nlar ger\u00e7ekten tarihin ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiriyor mu? Tabii en kritik soru bu ve yay\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da o \u015fekilde verdik. Elbette ya\u015fanan \u00e7ok ac\u0131 var. \u015eu s\u00fcre\u00e7te \u00e7ok me\u015fhur bir s\u00f6z var \u2014 hatta Cumhurba\u015fkan\u0131 da ilk yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamada bunu s\u00f6ylemi\u015fti:&nbsp;<em>\u201cHi\u00e7bir \u015fey eskisi gibi olmayacak\u201d.<\/em>&nbsp;Tarihteki \u00f6rneklere bakarsak, ger\u00e7ekten salg\u0131nlar hi\u00e7bir \u015feyin eskisi gibi olmad\u0131\u011f\u0131 bir devir mi ba\u015flat\u0131yor?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar:<\/strong>&nbsp;Evet. Ancak, hemen \u00f6teki taraf\u0131n\u0131 da s\u00f6yleyeyim: Tarihin ak\u0131\u015f\u0131 da salg\u0131nlar\u0131 etkiliyor. Salg\u0131nlar, i\u00e7ine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc toplumun ko\u015fullar\u0131na, yar\u0131klar\u0131na, fay hatlar\u0131na g\u00f6re \u015fekil al\u0131yor. S\u0131n\u0131f, \u0131rk, ya\u015f grubu, toplumsal cinsiyet, biyolojik cinsiyet, meslek, sekt\u00f6r; salg\u0131nlar b\u00fct\u00fcn bu fakt\u00f6rlere g\u00f6re \u00e7arp\u0131yor, vuruyor, insanlar\u0131 etkiliyor. Zaten ge\u00e7ti\u011fimiz iki \u00fc\u00e7 ay i\u00e7inde g\u00f6rd\u00fck: al\u0131nan tedbirlere g\u00f6re, yap\u0131lan \u015feylere g\u00f6re y\u00f6n de\u011fi\u015ftiriyor. Hatta insanlarla ve ortamlarla etkile\u015fime girdi\u011finde vir\u00fcs\u00fcn kendisi \u015fekil de\u011fi\u015ftiriyor, mutasyona u\u011fruyor. Dolay\u0131s\u0131yla, salg\u0131nlar tarihin ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiriyor; tarihin ak\u0131\u015f\u0131 da salg\u0131nlara \u015fekil ve y\u00f6n veriyor ayn\u0131 zamanda.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c7ak\u0131r:<\/strong>&nbsp;\u015eimdi ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z olay\u0131n en \u00e7arp\u0131c\u0131, en \u00e7ok konu\u015fulan k\u0131sm\u0131, olay\u0131 k\u00fcreselle\u015fme ile irtibatland\u0131rma. \u00c7in\u2019de, Wuhan\u2019da \u00e7\u0131kan bir \u015fey duyduk: \u201cAllah\u2019\u0131n \u00c7in\u2019i\u201d dedik. Bize en yak\u0131n \u0130ran vard\u0131. \u00d6nceleri Bat\u0131 pek oral\u0131 olmad\u0131; ama \u0130talya, \u0130spanya derken, \u015fimdi ilk \u00fc\u00e7 s\u0131rada, birbirinden tamamen farkl\u0131 \u00fclkeler; ABD, Brezilya ve Rusya var. \u0130nsanlar bunu do\u011fal olarak k\u00fcreselle\u015fme ile a\u00e7\u0131kl\u0131yorlar. Ama benim bu yay\u0131na haz\u0131rlanmak i\u00e7in yapt\u0131\u011f\u0131m h\u0131zl\u0131 okumalarda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm; daha \u00f6nce tarihin de\u011fi\u015fik d\u00f6nemlerindeki salg\u0131nlar da yerel olarak kalmam\u0131\u015f, k\u0131talararas\u0131 yay\u0131labilmi\u015f. Buradan nas\u0131l bir sonu\u00e7 \u00e7\u0131karabiliriz? G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn k\u00fcreselle\u015fmesini \u00e7ok mu abart\u0131yoruz? Asl\u0131nda de\u011fi\u015fik d\u00f6nemlerde, bir\u00e7ok \u015fey gibi \u201cSalg\u0131nlar da k\u00fcresel olarak yay\u0131labiliyordu\u201d diyebilir miyiz?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar:<\/strong>&nbsp;Evet. Bizim d\u00f6nemimizde globalle\u015fmenin boyutu, dozu, kesafeti \u00e7ok farkl\u0131 tabii ki. Hareketlilik, fiziksel hareketlilik \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131 ve \u00e7ok daha yayg\u0131n olabiliyor. Ama mesela, en \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan, en \u00e7ok bilinen ikinci pandemi, 1300\u2019lerin ortas\u0131nda ba\u015flayan, Avrupa\u2019da sonradan \u201cKara \u00d6l\u00fcm\u201d diye isimlendirilen \u2018\u2019b\u00fcy\u00fck t\u00e2un\u2019\u2019 (veb\u00e2), tabii ki Mo\u011fol istil\u00e2lar\u0131ndan, Mo\u011fol \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun \u00e7ok yayg\u0131n bir \u015fekilde h\u00e2kimiyetini kurmas\u0131ndan ve&nbsp;<em>Pax Mongolica<\/em>\u2019n\u0131n (Mo\u011fol Bar\u0131\u015f\u0131) sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 \u2013mesela Marco Polo bunun en iyi \u00f6rne\u011fidir\u2013 ilk defa, Avrasya \u00e7ap\u0131nda bir global seyahatin m\u00fcmk\u00fcn olmas\u0131 sonucu ortaya \u00e7\u0131kan birtak\u0131m dinamiklerle ilgili olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Rahmetli tarih\u00ee sosyolog ve meslekta\u015f Janet Abu-Lughod, bu konuda Wallerstein ekol\u00fcyle diyalog i\u00e7inde,&nbsp;<em>13. Y\u00fczy\u0131lda D\u00fcnya Sistemi<\/em>&nbsp;isimli \u00e7ok \u00f6nemli bir kitap yazm\u0131\u015ft\u0131. Hakikaten, 13. y\u00fczy\u0131lda d\u00fcnyan\u0131n entegrasyonunda \u00e7ok \u00f6nemli bir s\u0131\u00e7rama oldu. B\u00fcy\u00fck Veb\u00e2 hadisenin onun ard\u0131ndan gelmesi, senin soruna do\u011frudan bir cevap oluyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bunun d\u0131\u015f\u0131nda, mesela Avrupal\u0131lar\u2019\u0131n 16 ve 17. y\u00fczy\u0131llarda Amerika\u2019ya g\u00f6\u00e7mesi ve yerle\u015fmesi h\u00e2disesi, ilk defa ortaya \u00e7\u0131kan co\u011frafya merkezli\u2026 ama o da bir \u00e7e\u015fit globalle\u015fme s\u0131\u00e7ramas\u0131. O s\u0131\u00e7raman\u0131n sonucu olarak, yerli Amerikal\u0131 n\u00fcfusun y\u00fczde 80\u2019i, y\u00fczde 90\u2019\u0131, hi\u00e7 tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131 vir\u00fcslerle kar\u015f\u0131la\u015farak b\u00fcy\u00fck salg\u0131nlar sonucu yok oldular. Yani, her zaman i\u00e7in mobilite, hareketlilik, vir\u00fcsleri, bakterileri, mikroorganizmalar\u0131 da ta\u015f\u0131yor. Bunun \u00e7e\u015fitli boyutlar\u0131 var; g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki globalle\u015fme \u00e7ok daha yo\u011fun, \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131. Ama ayn\u0131 zamanda, iyi veya k\u00f6t\u00fc, birtak\u0131m uluslararas\u0131 haberle\u015fme kanallar\u0131n\u0131n, ortak karar verme mekanizmalar\u0131n\u0131n, kurumlar\u0131n oldu\u011fu bir devirdeyiz. O y\u00fczden m\u00fcdahaleler de \u00e7ok farkl\u0131 oluyor; m\u00fcdahaleler de global d\u00fczenin kendi \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7inde kimi zaman \u00e7ok daha etkili olabiliyor. Tabii kimi zaman tersi de olabiliyor, yanl\u0131\u015f kararlar verilebiliyor. D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn ne kadar ele\u015ftirildi\u011fini benden iyi biliyorsun. Program da yapm\u0131\u015fs\u0131nd\u0131r Allah bilir. Ama dedi\u011fim gibi, i\u015fin iki boyutu var: Globalle\u015fme, hem vir\u00fcs\u00fc yay\u0131yor hem tedbir alma mekanizmalar\u0131n\u0131 ve haber a\u011flar\u0131n\u0131 \u00f6r\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c7ak\u0131r:<\/strong>&nbsp;Biraz \u00f6nce&nbsp;<em>Decameron<\/em>\u2019dan bahsettin. Edebiyatta salg\u0131n konusu olduk\u00e7a \u00f6nemli yer tutuyor, onu biliyoruz. Herhalde d\u00fc\u015f\u00fcnce hayat\u0131nda da \u00f6yle. \u00d6zellikle \u015funu merak ediyorum: Ge\u00e7enlerde, Diyanet \u0130\u015fleri Ba\u015fkan\u0131\u2019n\u0131n, LGBT\u0130\u2019leri su\u00e7layan bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 oldu. \u0130zmir\u2019de ya\u015fayan bir arkada\u015f\u0131m, bana Umberto Eco\u2019nun, d\u00f6rt ciltlik&nbsp;<em>Orta\u00e7a\u011f<\/em>&nbsp;kitab\u0131ndan al\u0131nt\u0131lar yollad\u0131; ben de konuyla ilgili yapt\u0131\u011f\u0131m bir yay\u0131nda bunlar\u0131 kulland\u0131m. Orta\u00e7a\u011f\u2019da, de\u011fi\u015fik zamanlarda, de\u011fi\u015fik sebeplerle genellikle e\u015fcinseller, dinsizler su\u00e7lan\u0131p mahk\u00fbm edilmi\u015fler. Anlad\u0131\u011f\u0131m kadar\u0131yla salg\u0131nlar, din ile bilim ili\u015fkilerinin yap\u0131land\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemler oluyor, de\u011fil mi? Dinin bir refleksi, toplumun birtak\u0131m kesimlerini fel\u00e2ketlerden sorumlu tutma; ama ayn\u0131 zamanda \u00e7aresiz kalma h\u00e2li var. \u00d6te yandan bilimin ciddi olarak \u00f6ne \u00e7\u0131kmas\u0131 var. Tarihte bunun \u00e7ok \u00e7arp\u0131c\u0131 \u00f6rnekleri ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r herhalde.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar:<\/strong>&nbsp;\u00c7ok fazla var, hakl\u0131s\u0131n.<em>&nbsp;Decameron,&nbsp;<\/em>belkisadece bir edeb\u00ee eser olarak ele al\u0131nabilir; ama \u201ch\u00fcmanizma\u201d dedi\u011fimiz bilim tarihine de \u00e7ok \u00f6nemli katk\u0131lar\u0131 olan bir b\u00fcy\u00fck entelekt\u00fcel hareketin en \u00f6nemli eserlerinden birisidir. Tarihin b\u00f6yle noktalar\u0131na edebiyatla bilim d\u00fcnyalar\u0131n\u0131 da \u00e7ok ay\u0131rmadan bakabiliriz.Ben son g\u00fcnlerde \u0130dris-i Bitlis\u00ee okuyordum. Ama bundan bahsetmeden \u00f6nce, biraz \u00f6nce s\u00f6yledi\u011fin konuyla ilgili olarak bir \u015feyi ilave edeyim: 14. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortas\u0131ndaki b\u00fcy\u00fck t\u00e2un s\u0131ras\u0131nda, e\u015fcinseller, c\u00fczzaml\u0131lar \u00e7ok b\u00fcy\u00fck ma\u011fduriyetler ya\u015f\u0131yor, evet, ama saymad\u0131\u011f\u0131n o gruplar aras\u0131nda belki de en \u00f6nemlisi Yahudiler. Birisi bir istatistik yapm\u0131\u015ft\u0131: B\u00fcy\u00fck veb\u00e2dan sonra, Almanya ve \u00e7evresinde 380 k\u00fcsur yerle\u015fim alan\u0131n\u0131n yar\u0131s\u0131nda, Yahudi n\u00fcfus kalm\u0131yor \u2014 ya pogroma u\u011fram\u0131\u015f ya da g\u00f6\u00e7e zorlanm\u0131\u015f.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0130dris-i Bitlis\u00ee\u2019ye geleyim. \u00c7ok \u00f6nemli bir yazar, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr, devlet insan\u0131. Bilinen bir isim. Bir K\u00fcrt entelekt\u00fcel. \u00d6nce Akkoyunlu Saray\u0131\u2019nda, sonra Safev\u00ee Saray\u0131\u2019nda, ondan sonra da Osmanl\u0131 Saray\u0131\u2019nda bulunuyor.<em>He\u015ft Bihi\u015ft&nbsp;<\/em>isimli, Fars\u00e7a, muazzam bir Osmanl\u0131 tarihi yaz\u0131yor ki bu eser sonraki Osmanl\u0131 tarih\u00e7ilerine hep model olmu\u015f. \u0130dris-i Bitlis\u00ee\u2019nin, t\u00e2unla ilgili de bir ris\u00e2lesi var:&nbsp;<em>Ris\u00e2let\u00fc\u2019l-ib\u00e2&nbsp;<\/em><em>\u02bf<\/em><em>an mev\u00e2\u1e33\u0131<\/em><em>\u02bf<\/em><em>i\u2019l-veb\u00e2<\/em>. \u201cVeb\u00e2 mevkilerinden uzak durma\u201d diye \u00e7evirebiliriz belki. Tabii \u201cib\u00e2\u201d kelimesinin anlam\u0131 o de\u011fil. Ref\u00fcze etme, kar\u015f\u0131 durma. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn diliyle \u201cmesafe almak\u201d diyelim. \u201cSosyal mesafe\u201d olarak da \u00e7evirebiliriz. B\u00f6yle bir ris\u00e2le yaz\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir d\u00f6nem, Osmanl\u0131 Saray\u0131\u2019nda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc al\u00e2kadan memnun de\u011fil, Hac\u2019a gidiyor. Meml\u00fbk d\u00f6nemi, 1511-1512 s\u0131ralar\u0131. Hac\u2019dan d\u00f6nerken Kahire\u2019ye gitmek istiyor. Ama Kahire\u2019de veb\u00e2 oldu\u011funu duyunca, yolunu de\u011fi\u015ftirip, do\u011frudan \u015eam\u2019a gidiyor; \u015eam \u00fczerinden Osmanl\u0131 topraklar\u0131na d\u00f6necek. \u015eam\u2019da, birtak\u0131m s\u00fbf\u00eeler onu ele\u015fitriyor. Daha do\u011frusu, \u0130dris-i Bitlis\u00ee onlara \u201cS\u00f6zde s\u00fbf\u00eeler\u201d diyor. Bu s\u00f6zde s\u00fbf\u00eeler, \u201cYahu, veb\u00e2dan ka\u00e7\u0131l\u0131r m\u0131? Allah\u2019\u0131n takdiri i\u015fte\u201d diye, m\u00e2l\u00fbm kaderci arg\u00fcman\u0131n\u0131 ortaya koyuyorlar. Zaten bu konuya girmek isteyece\u011fini de tahmin ediyorum. Bir yerde b\u00f6yle kaderci arg\u00fcmanlar var. Ama bir yandan da, bunlara kar\u015f\u0131, polemik olsun ya da daha a\u011f\u0131rba\u015fl\u0131 olsun, \u00e7ok ciddi yaz\u0131lm\u0131\u015f cevaplar ve onlar etraf\u0131nda olu\u015fan tav\u0131rlar, politikalar var. \u0130dris-i Bitlis\u00ee, kendisinin \u201cS\u00f6zde s\u00fbf\u00eeler\u201d dedi\u011fi ki\u015filere cevap vermek i\u00e7in o kitab\u0131n\u0131 kaleme al\u0131yor.&nbsp;<em>\u201cKayseri\u2019ye vard\u0131ktan sonra, orada bulabildi\u011fim b\u00fct\u00fcn kitaplar\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131rd\u0131m. O \u00e7er\u00e7evede, bu soruya cevap arad\u0131m<\/em>\u201d diyor.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu arada, veb\u00e2 ile t\u00e2un konusunu da a\u00e7\u0131klayay\u0131m. Veb\u00e2, \u00e7ok genel, yayg\u0131n hastal\u0131klar i\u00e7in kullan\u0131lan bir kelime. \u0130ngilizce\u2019de ya da di\u011fer Avrupa dillerinde&nbsp;<em>\u201cPlague\u201d<\/em>&nbsp;dedi\u011fimizde, hem \u00e7ok \u00f6zel bir hastal\u0131k i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yor, hem daha genel, mus\u00eebet, yayg\u0131n hastal\u0131k anlam\u0131nda kullan\u0131l\u0131yor. Hatta \u0130ngilizce\u2019de mec\u00e2z\u00ee kullan\u0131mlar\u0131 da var. T\u00e2un ise veb\u00e2dan farkl\u0131 olarak, \u015fu anda konu\u015ftu\u011fumuz \u201cB\u00fcbonik\u201d hastal\u0131\u011f\u0131n ad\u0131. B\u00fcbonik ve Pn\u00f6monik olarak ikiye ayr\u0131lan, fare ve fare pirelerinden insana ge\u00e7en b\u00fcy\u00fck mus\u00eebetin ad\u0131. Yani veb\u00e2 daha genel bir kelime, t\u00e2un daha m\u00fc\u015fahhas (somut) bir kelime.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0130dris-i Bitlis\u00ee konusuna d\u00f6neyim. Ris\u00e2lesini kaleme al\u0131yor. Birka\u00e7 arg\u00fcman\u0131 var, ama iki tanesinin \u00fcst\u00fcnde duraca\u011f\u0131m. Bir tanesi,&nbsp;<em>\u201cE\u011fer ben veb\u00e2dan ka\u00e7m\u0131\u015fsam, ka\u00e7ma tercihim de Allah\u2019\u0131n takdiri olmal\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla, kaderse bu da kader.\u201d<\/em>&nbsp;\u00c7ok basite indirgeyip \u00f6zetliyorum, ama kar\u015f\u0131s\u0131ndaki arg\u00fcman\u0131 abs\u00fcrditeye indirgeyen bir pozisyon al\u0131yor. Di\u011fer \u00f6nemli bir arg\u00fcman\u0131 da, devletin bu konuda, amme maslahat\u0131 (kamu yarar\u0131) i\u00e7in, halk\u0131 veb\u00e2dan ka\u00e7maya te\u015fvik edebilece\u011fini, bunun me\u015fr\u00fb oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. Bu \u00e7ok \u00f6nemli bir arg\u00fcman. Zaten karantina, sonunda bu t\u00fcr arg\u00fcmanlarla ilgili bir durum.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c7ak\u0131r:<\/strong>&nbsp;Asl\u0131nda bug\u00fcn\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019si ve \u0130sl\u00e2m d\u00fcnyas\u0131nda da bu mesele tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131 biliyorsun: Camilerin kapat\u0131l\u0131p kapat\u0131lmamas\u0131, Cuma namazlar\u0131n\u0131n k\u0131l\u0131n\u0131p k\u0131l\u0131nmamas\u0131, devletin burada oynad\u0131\u011f\u0131 rol. Bir \u015feyler yap\u0131ld\u0131, ama h\u00e2l\u00e2 alttan alta bir tart\u0131\u015fma var. Hatta sen de g\u00f6rm\u00fc\u015fs\u00fcnd\u00fcr: Pakistan ve baz\u0131 yerlerde, devlet karar\u0131na ra\u011fmen namaz k\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015fanlar oldu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar:<\/strong>&nbsp;Evet. Ve ayn\u0131 \u015fey burada, Amerika\u2019da kiliselerde de oldu; yasaklara ra\u011fmen yapanlar ya da yasaklar\u0131 delmek i\u00e7in Vali\u2019ye gidip \u00f6zel ricalarda bulunanlar ya da protesto yapanlar oldu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0130dris-i Bitlis\u00ee\u2019nin bu ris\u00e2lesinin \u00eem\u00e2 ettikleri o kadar belli ki. 19. y\u00fczy\u0131lda \u201cKarantina uygulans\u0131n\u201d arg\u00fcman\u0131n\u0131 yazanlardan Cezayirli Hamdan Efendi, 1840\u2019larda bunu kullan\u0131yor. Kendisinden 300 y\u0131l \u00f6nce yaz\u0131lm\u0131\u015f \u0130dris-i Bitlis\u00ee\u2019nin \u00f6nemli ilm\u00ee ris\u00e2lesine referans yaparak \u201cKarantina uygulanmal\u0131\u201d diyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc&nbsp;<em>\u201cDevletin m\u00fcdahalesi ya da en az\u0131ndan belli y\u00f6nlerde halk\u0131 y\u00f6nlendirmesi me\u015frudur\u201d<\/em>&nbsp;pozisyonunu al\u0131yor oradan. Yoksa \u0130dris-i Bitlis\u00ee karantinadan bahsetmiyor. Ama ka\u00e7mak, uzakla\u015fmaktan bahsediyor. Karantina bunun \u00e7ok daha kurumla\u015fm\u0131\u015f farkl\u0131 bir tez\u00e2h\u00fcr\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c7ak\u0131r:<\/strong>&nbsp;Karantinan\u0131n k\u00f6keni \u0130talya, de\u011fil mi?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar:<\/strong>&nbsp;Evet. Karantina kelimesi, ilk 1100\u2019lerde Venedik\u2019te kullan\u0131l\u0131yor. Ama kurumsal olarak uygulanmas\u0131, bu b\u00fcy\u00fck t\u00e2un s\u0131ras\u0131nda, 1340\u2019larda, \u0130talyan \u015fehirlerinde ba\u015fl\u0131yor. T\u00fcrk tarihi, Osmanl\u0131 tarihi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, hep \u201cBiz niye ge\u00e7 kald\u0131k? Niye biz onu zaman\u0131nda almad\u0131k?\u201d sorusu, ya da edebiyat\u00e7\u0131lar\u0131n \u201cge\u00e7 kalm\u0131\u015fl\u0131k endi\u015fesi\u201d diye isimlendirdi\u011fi yayg\u0131n bir tav\u0131r vard\u0131r. Onu da ciddiye almak gerekir elbette; ama mesela, 1300\u2019lerin ortas\u0131nda \u0130talya\u2019da uygulanmaya ba\u015flayan karantina, \u0130ngiltere\u2019de ancak 1600\u2019lerde yerle\u015fiyor. Geriye do\u011fru bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, \u00e7ok etkin oldu\u011funu bildi\u011fimiz bir uygulama ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f diye, hemen birtak\u0131m yerlerde \u00f6rnek al\u0131n\u0131yor ve uygulan\u0131yor diyemiyoruz. \u201cSalg\u0131nlar da tarihin ak\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re \u015fekilleniyor\u201d demi\u015ftim ya ba\u015fta. Her toplum, kendi \u00f6n kabulleri, kendi kurumsal yap\u0131s\u0131, kendi s\u0131n\u0131fsal yap\u0131s\u0131 gibi bir s\u00fcr\u00fc fakt\u00f6re ba\u011fl\u0131 olarak, salg\u0131nla bir ili\u015fkiye giriyor. O ili\u015fkinin sonunda herkes birbirini \u015fekillendirerek yeni bir yere var\u0131yor. \u0130lk soruna d\u00f6nersek: Evet, hi\u00e7bir \u015fey eskisi gibi olmuyor, bu t\u00fcr b\u00fcy\u00fck salg\u0131nlarda. Biraz \u00f6nce, yerli Amerika n\u00fcfusunun yok olu\u015fu ile ilgili bir \u00f6rnek verdim; bu, d\u00fcnyadaki en \u00e7arp\u0131c\u0131, belki de en dramatik \u00f6rneklerden bir tanesidir. Bu k\u0131tan\u0131n, \u015fu anda benim bulundu\u011fum ve konu\u015ftu\u011fum k\u0131tan\u0131n demografik dengeleri\u2026 \u00dczerinde bulundu\u011fum mahalleler de herhalde bir zamanlar yerli Amerikal\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 mahalleler. Harvard\u2019\u0131n \u00f6yle bir mek\u00e2nda kuruldu\u011fu biliniyor. Harvard\u2019\u0131n, bunu \u00e7ok daha sesli bir \u015fekilde kabul edip, ortaya \u00e7\u0131karmas\u0131 ve yerli Amerikal\u0131 gen\u00e7lerin Harvard\u2019da okumas\u0131 i\u00e7in imk\u00e2n sa\u011flamas\u0131 gibi, meslekta\u015flar aras\u0131nda, benim de d\u00e2hil oldu\u011fum bir kampanya var. Yani 16 ve 17. y\u00fczy\u0131lda muazzam dramatik bir \u015fey oluyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00c7ok daha iyi \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan bu b\u00fcy\u00fck t\u00e2un h\u00e2disesinin Avrupa iktis\u00e2diyat\u0131na olan etkisine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda\u2026 Bu hafta, kafam\u0131 y\u0131llard\u0131r kurcalayan bir \u015feyi \u00e7\u00f6zd\u00fcm Ru\u015fen. \u0130zin verirsen k\u0131saca buna de\u011fineyim: Avrupa\u2019daki b\u00fcy\u00fck t\u00e2unu Ankara\u2019ya ba\u011flayaca\u011f\u0131m. Hakikaten bunu ancak bu hafta ak\u0131l ettim. Bu y\u00fczden bir makaleyi yeti\u015ftirememi\u015ftim \u00d6zer A\u011fabey\u2019in arma\u011fan\u0131na. Kendisine de buradan \u00e7ok selam g\u00f6nderiyorum; ona ithafen ayr\u0131ca bir yerde yay\u0131nlayaca\u011f\u0131m in\u015fallah.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">B\u00fcy\u00fck t\u00e2undan sonra, galiba son haftalarda, bas\u0131nda en \u00e7ok g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u015fey, i\u015f\u00e7i \u00fccretlerinin y\u00fckselmesi oldu. 1350\u2019lerden sonra n\u00fcfus azal\u0131nca, emek-sermaye-toprak dengelerinde, bilhassa emek yo\u011fun mesleklerde, haliyle emek \u00e7ok \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor. T\u0131pk\u0131 \u015fimdi oldu\u011fu gibi. \u00c7ok \u015f\u00fck\u00fcr, insan kayb\u0131 \u00e7ok daha d\u00fc\u015f\u00fck d\u00fczeylerde olmakla birlikte, kimselerin pek kaale almad\u0131\u011f\u0131 emek t\u00fcrleri, birdenbire hayat\u0131n vazge\u00e7ilmezleri olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kt\u0131. 1340\u2019lardan s\u00f6z etti\u011fimizde, Avrupa n\u00fcfusunun ve M\u0131s\u0131r, Suriye n\u00fcfusunun da \u2013Bizans d\u00f6nemi, belki o boyutlarda, ama geni\u015f Akdeniz co\u011frafyas\u0131n\u0131n en az ara\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f k\u0131sm\u0131d\u0131r bu\u2013 Akdeniz Avrupa\u2019s\u0131 ve Kuzey Avrupa, y\u00fczde 30 ile y\u00fczde 50 aras\u0131nda bir n\u00fcfus kaybediyor. Muazzam bir kay\u0131p. Bunun sonucu olarak, emek\u00e7i bulmak \u00e7ok zor, haliyle; i\u015f\u00e7i \u00fccretleri hemen y\u00fckselme trendine giriyor. \u015eevket Pamuk\u2019un, bu konuda, Osmanl\u0131 d\u00fcnyas\u0131na da bakan ama daha \u00e7ok Avrupa ger\u00e7eklerini ele alan nefis bir makalesi var. A\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 150, 200 sene bu y\u00fckselme trendi devam ediyor. \u0130kinci fakt\u00f6r de miras konusu: Bunca \u00f6l\u00fcm, miras payla\u015fanlar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7ok azalt\u0131yor. Sa\u011f kalanlar\u0131n elinde, \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck miktarda harcaman\u0131n temerk\u00fcz etmesini sa\u011fl\u0131yor. Bu iki fakt\u00f6rle birlikte, daha pahal\u0131, hatta l\u00fcks denebilecek emtiaya olan talep art\u0131yor. Bunlar Avrupa tarihi i\u00e7in \u00e7ok iyi tespit edilmi\u015f \u015feyler. Ankara\u2019n\u0131n sof kuma\u015f ticareti, tamamen buna hitaben ger\u00e7ekle\u015ftirilen, son derece yarat\u0131c\u0131, son derece giri\u015fimci muazzam bir cevapt\u0131r. Tam o y\u0131llarda, Ankara, antikiteden beri kendi \u00e7evresinde var olan Ankara ke\u00e7isi ya da tiftik ke\u00e7isini, zaten \u00fcst kalite y\u00fcnl\u00fc kuma\u015f yap\u0131m\u0131na do\u011fru kullanmaya ba\u015flam\u0131\u015f. Bilhassa \u00fcretici esnaf ve t\u00fcccar, Ahilik etraf\u0131nda \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f; Orta ve Bat\u0131 Anadolu\u2019da, Erzincan\u2019a kadar uzanan \u00e7ok geni\u015f bir co\u011frafyada, Ahi te\u015fkilat\u0131 \u00e7ok yayg\u0131n, \u00f6rg\u00fctl\u00fc, sistemli, kendi normatif de\u011ferleriyle olgunla\u015fm\u0131\u015f bir yap\u0131. Sof ticareti de o y\u0131llarda patl\u0131yor. 1360\u2019lar ve sonras\u0131nda, Ankara \u00e7evresinde b\u00fcy\u00fck bir zenginlik vesilesi oluyor. Hatta Osmanl\u0131 kaynaklar\u0131nda da bellidir: Ba\u015flarda, Ahiler Osmanl\u0131lar\u2019a da kafa tutuyorlar; ille de Osmanl\u0131 h\u00e2kimiyetine girmek istemiyorlar. Karamanl\u0131lar\u2019la anla\u015f\u0131p, daha \u00e7ok Karamanl\u0131lar\u2019\u0131n h\u00e2kim oldu\u011fu Antalya \u00fczerinden bu ticareti y\u00fcr\u00fct\u00fcyorlar. Ama Osmanl\u0131lar, Ahiler\u2019le uzla\u015farak Ankara\u2019y\u0131 al\u0131nca, ticaret daha \u00e7ok Bursa y\u00f6n\u00fcne d\u00f6n\u00fcyor. Yani, 14. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda, Anadolu beylikler d\u00fcnyas\u0131nda ve uzun v\u00e2dede Osmanl\u0131 d\u00fcnyas\u0131nda, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck etkileri olan \u00f6nemli bir ticar\u00ee, iktisad\u00ee geli\u015fmenin de, bu b\u00fcy\u00fck veb\u00e2 ve ard\u0131ndan gelen geli\u015fmelerle ilgili oldu\u011funu anlam\u0131\u015f oldum.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c7ak\u0131r:<\/strong>&nbsp;\u201cTarihi nas\u0131l de\u011fi\u015ftiriyoruz?\u201d sorusuna \u00e7ok g\u00fczel ve bizden bir \u00f6rnek oldu. Sen \u201cEme\u011fin de\u011ferlendirilmesi\u201d dedin, ama \u015fu anda g\u00fcndemde insanlar\u0131n i\u015flerini kaybetmesi var. ABD\u2019de milyonlarca insan var. Bizde rakam \u00e7ok fazla telaffuz edilmek istenmiyor, ama d\u00fcnyan\u0131n her yerinde, bu salg\u0131nlar\u0131n ard\u0131ndan gelen sosyal y\u0131k\u0131mlar oluyor. Tabii ki bir enkaz var; ama bir \u00e7ark\u0131n di\u015flilerinin bozulmas\u0131yla beraber, salg\u0131n\u0131n yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131, rejimlerin ya da imparatorluklar\u0131n de\u011fi\u015fmesi gibi birtak\u0131m kaotik olaylar\u0131n da ya\u015fanm\u0131\u015f olmas\u0131 gerekir.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar:<\/strong>&nbsp;\u015e\u00fcphesiz. Yine \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Avrupa\u2019dan \u00f6rnek vereyim: 14. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda ve 15. y\u00fczy\u0131lda, birtak\u0131m k\u00f6yl\u00fc isyanlar\u0131n\u0131n da bu geli\u015fmelerle ilgili oldu\u011fu, b\u00fcy\u00fck t\u00e2undan sonra ortaya \u00e7\u0131kan emek-toprak-sermaye dengelerinin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc ile ilgili oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Topra\u011f\u0131n ticar\u00eele\u015fmesi, feodal d\u00fczendeki h\u00e2linden, getirdi\u011fi rant \u00fczerinden hesaplanan bir meta, komodite gibi de\u011ferlendirilmesine d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm oluyor. Giderek, kapitalizm sisteminin toprakla ili\u015fkisi de tamamen bu \u00e7er\u00e7evede olacak. O d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm s\u0131ras\u0131nda ba\u015flayan k\u00f6yl\u00fc isyanlar\u0131, bu b\u00fcy\u00fck veb\u00e2n\u0131n ard\u0131ndan gelen de\u011fi\u015fikliklerle a\u00e7\u0131klan\u0131yor. Dedi\u011fim gibi, Ahilik, 13 ve 14. y\u00fczy\u0131l\u0131n, \u00f6nce Anadolu, k\u0131smen de Rumeli topraklar\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00f6nemli bir sosyolojik ger\u00e7e\u011fi. Daha \u00f6nceye gitmekle birlikte, onun da bu olaylarla ili\u015fkisini tespit etmi\u015f olduk.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c7ak\u0131r:<\/strong>&nbsp;Peki, biraz g\u00fcn\u00fcm\u00fcze gelelim. AIDS\u2019in ilk \u00e7\u0131k\u0131\u015f d\u00f6nemlerinde, sen Amerika\u2019da m\u0131yd\u0131n, Kanada\u2019da m\u0131?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar:<\/strong>&nbsp;Kanada\u2019dayd\u0131m herhalde. 70\u2019lerin sonlar\u0131 olsa gerek.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c7ak\u0131r:<\/strong>&nbsp;Evet, o d\u00f6nemler. O, \u00e7ok k\u00fclt\u00fcrel bir olay olarak ya\u015fand\u0131. Zaten, toplumda ana ak\u0131m taraf\u0131ndan d\u0131\u015flanan kesimlerin bir olay\u0131 olarak, ama \u00f6zellikle, \u201ce\u015fcinseller ve uyu\u015fturucu kullananlar\u201d vurgusu yap\u0131ld\u0131. Sonu\u00e7ta, nas\u0131l olduysa d\u00fcnya bir \u015fekilde ba\u015f edebildi. Ama ilk y\u0131llar\u0131n\u0131 \u00e7ok iyi hat\u0131rl\u0131yorum; k\u00fclt\u00fcrel bir \u015feydi. Fakat \u015fimdi b\u00f6yle olmuyor. \u015eimdi ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z koronavir\u00fcs salg\u0131n\u0131nda b\u00f6yle su\u00e7lanacak kimse yok.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar:<\/strong>&nbsp;Ger\u00e7i Trump her ak\u015fam \u00c7in\u2019i su\u00e7luyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c7ak\u0131r:<\/strong>&nbsp;Evet, onu biliyoruz. Baya\u011f\u0131 da al\u0131c\u0131s\u0131 var.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar:<\/strong>&nbsp;Evet, baya\u011f\u0131 al\u0131c\u0131s\u0131 var.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c7ak\u0131r:<\/strong>&nbsp;Peki, buradan komplo teorilerine ge\u00e7elim. Salg\u0131nlar, tarihteki ilk komplo teorilerinin de vesilesi olmu\u015ftur herhalde, de\u011fil mi?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar:<\/strong>&nbsp;Evet. Bilhassa, 17 ve 18. y\u00fczy\u0131llarda, Avrupa\u2019da, Calinus t\u0131bb\u0131ndan, Osmanl\u0131lar\u2019\u0131n da, b\u00fct\u00fcn \u0130sl\u00e2m \u00e2leminin de paradigmatik olarak i\u00e7inden d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc t\u0131p paradigmas\u0131n\u0131n \u00e7er\u00e7evesinden, yeni t\u0131p anlay\u0131\u015flar\u0131na ge\u00e7ilirken, deniyor. Paracelsus, Osmanl\u0131lar\u2019da da \u201cT\u0131bb-\u0131&nbsp;Ced\u00eed\u201d&nbsp;olarak ortaya \u00e7\u0131kan olaylar\u0131, Calinus ve Galen\u2019den farkl\u0131 olarak, kimyev\u00ee birtak\u0131m fakt\u00f6rlerle a\u00e7\u0131klayan modele do\u011fru ge\u00e7ilirken, patojenlerin, yabanc\u0131 unsurlar taraf\u0131ndan getirildi\u011fi anlay\u0131\u015f\u0131 do\u011fuyor. Mesela, \u00e7ok me\u015fhur Diderot ve d\u2019Alembert\u2019in&nbsp; \u201cAyd\u0131nlanma \u00c7a\u011f\u0131\u2019n\u0131n en b\u00fcy\u00fck eserlerinden\u201d diye zikredilen Frans\u0131z Ansiklopedisi\u2019nde, \u201c2000 y\u0131ld\u0131r, Avrupa\u2019daki b\u00fct\u00fcn salg\u0131n hastal\u0131klar\u0131n k\u00f6keni Do\u011fu\u2019dur\u201d diye bir c\u00fcmle var. Do\u011fu\u2019yla ilgili de, as\u0131l \u015fa\u015faal\u0131 d\u00f6nemi 19. y\u00fczy\u0131l olsa da, \u00e7a\u011f olarak 18. y\u00fczy\u0131lda \u201coryantalizm\u201de giriliyor. Ve her t\u00fcrl\u00fc bel\u00e2n\u0131n, her t\u00fcrl\u00fc k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn \u201cOrient\u201dte bulundu\u011fu s\u00f6yleniyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c7ak\u0131r:<\/strong>&nbsp;Peki, oradaki ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme nedir? K\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6rme, \u00f6tekile\u015ftirme var, bunu anl\u0131yorum, ama neden Do\u011fu? Bu t\u00fcr melanetler neden oradan geliyormu\u015f? Neye atfen s\u00f6yleniyor bu?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar:<\/strong>&nbsp;G\u00fczel bir soru. Bir kere, kadercilikten dolay\u0131 tedbir almamalar\u0131. Mesela, 1730\u2019larda, ikinci pandeminin Avrupa\u2019daki son b\u00fcy\u00fck hamlesi Marsilya\u2019da ger\u00e7ekle\u015fiyor. \u00c7ok b\u00fcy\u00fck bir salg\u0131n var. O salg\u0131n, hep Do\u011fu\u2019dan, Do\u011fu Akdeniz\u2019den gelen mallarla \u2013ki o zaman b\u00fcy\u00fck bir ticaret var\u2013, onlara da, bir k\u0131sm\u0131 daha Uzak Asya\u2019dan gelen mallar\u0131n ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 habisliklerle a\u00e7\u0131klan\u0131yor. Tabii Yahudi d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 da her zaman i\u00e7in devam ediyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>&nbsp;\u00c7ak\u0131r:<\/strong>&nbsp;Yahudi d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 Anti-Semitizm\u2019in temellerinden birisi. Ama oradaki arg\u00fcman tam olarak nedir? Din\u00ee bir arg\u00fcman m\u0131? Yahudili\u011fin b\u00fct\u00fcn bu melanetlerden sorumlu tutulmas\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 nedir?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar:<\/strong>&nbsp;Sonunda din\u00ee bir yere gidiyor; ama Yahudiler\u2019in k\u00f6t\u00fc niyetli, habis insanlar oldu\u011fu gibi bir anlay\u0131\u015f var. \u201cNeden \u00f6yleler?\u201d diye soruldu\u011funda, san\u0131r\u0131m sonunda din\u00ee bir arg\u00fcman gelecektir. Ama ilk a\u011f\u0131zda s\u00f6ylenen \u015fey, Yahudili\u011fin, H\u0131ristiyan \u00e7ocuklar\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fckten sonra, onlar\u0131n kan\u0131n\u0131 de\u011fi\u015fik rit\u00fcellerde kullanmak \u00e2deti oldu\u011fu gibi de bir inan\u0131\u015f var. Bu inan\u0131\u015f Orta\u00e7a\u011f Avrupa\u2019s\u0131nda \u00e7ok yayg\u0131n; \u201cKan diyeti\u201d diye isimlendirilen bu meselede, bir s\u00fcr\u00fc Yahudi, su\u00e7lanarak kilise mahkemesine veya sek\u00fcler mahkemelere sevk ediliyor. \u00c7ocuk \u00f6l\u00fcmlerini a\u00e7\u0131klaman\u0131n komplocu, en eski modellerinden biri diyeyim. T\u00e2unlar s\u0131ras\u0131ndaki \u00e7ocuk \u00f6l\u00fcmleri korkun\u00e7. Bu hastal\u0131kta da g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi, de\u011fi\u015fik ya\u015f gruplar\u0131, de\u011fi\u015fik salg\u0131nlara farkl\u0131 derecelerde a\u00e7\u0131k oluyorlar. Bu a\u00e7\u0131dan, salg\u0131nlarda \u00e7ok farkl\u0131 \u015feyler g\u00f6r\u00fcyoruz; gen\u00e7leri vurdu\u011funu, \u00e7ocuklar\u0131 vurdu\u011funu, ya\u015fl\u0131lar\u0131 vurdu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c7ak\u0131r:<\/strong>&nbsp;\u0130spanyol Gribi\u2019nin tam tersine, \u00e7ocuklara ve ya\u015fl\u0131lara de\u011fil de, gen\u00e7leri, daha g\u00fcrb\u00fcz b\u00fcnyeleri vurdu\u011funu okudum.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar:<\/strong>&nbsp;Ben de \u00f6yle biliyorum. Ara\u015ft\u0131rmalar onu g\u00f6steriyor. Ya\u015f gruplar\u0131 ve s\u0131n\u0131fsal farklar\u2026 Mesela bu son salg\u0131nda, Amerika\u2019da zencilerin \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck oranda \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc biliyoruz. Zaten burada da \u00e7ok konu\u015fulan bir konu. \u00c7ocuk \u00f6l\u00fcmleri konusu acayip bir \u015fey. De\u011fi\u015fik \u00f6rneklere bakmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordum. Mesela, Hz. Muhammed d\u00f6neminde \u00e7ocuklu\u011funu ya\u015fam\u0131\u015f, sonradan Basra Valisi olan Abdullah Bin Emir, Justinianus Veb\u00e2 Salg\u0131n\u0131 denilen ve 6. y\u00fczy\u0131ldan, 8. y\u00fczy\u0131la kadar yay\u0131lan birinci pandemide, 1 g\u00fcnde 7 \u00e7ocu\u011funu kaybediyor. Bu t\u00fcr \u00f6rnekler var. De\u011fi\u015fik literat\u00fcrlerde, teselli janr\u0131 diyebilece\u011fimiz janrlar ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Arap\u00e7a\u2019da da \u201cTesliyet ya da Teselli ris\u00e2lesi\u201d, Latince\u2019de de&nbsp; b\u00f6yle eserler var. Osmanl\u0131 Kad\u0131 Sicilleri\u2019ni okurken kar\u015f\u0131ma \u00e7\u0131k\u0131yordu. Bilhassa miras kay\u0131tlar\u0131n\u0131n oldu\u011fu Muhallef\u00e2t defterlerine bak\u0131yorsun. Orada diyor ki: \u201cBilmem kim vefat etmi\u015f. Kalan v\u00e2risleri, e\u015fi ve 2 k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7ocu\u011fu. Onlara \u015fu \u015fekilde pay edilmi\u015f.\u201d Bir sayfa \u00e7eviriyorsun, o \u00e7ocuklardan biri \u00f6lm\u00fc\u015f. Bir sayfa daha \u00e7eviriyorsun, \u00f6teki \u00e7ocuk da \u00f6lm\u00fc\u015f. Miras yeniden yeniden pay edildi\u011fi i\u00e7in, bunlar yeniden mahkeme defterlerine yans\u0131yor. O aileyi d\u00fc\u015f\u00fcnmek l\u00e2z\u0131m. \u201c\u0130\u015f\u00e7i \u00fccretleri artt\u0131\u201d gibi makro de\u011ferlendirmeler yap\u0131yoruz; ama o d\u00fczeyde de, bu mus\u00eebetlerin, salg\u0131nlar\u0131n etkilerini d\u00fc\u015f\u00fcnmek l\u00e2z\u0131m.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Buradan bir konuya daha gelece\u011fim. Bizi dinleyenler bilirler, ekonomi kelimesinin asl\u0131, \u201ctedb\u00eer\u00fc\u2019l-menzil\u201d dedikleri, asl\u0131nda \u201cev id\u00e2resi\u201ddir.&nbsp;<em>\u201cOikia\u201d<\/em>&nbsp;Yunanca\u2019da h\u00e2ne, ev demektir; ev id\u00e2resi. Dolay\u0131s\u0131yla ekonominin makro anlam\u0131n\u0131 b\u0131rak\u0131p, mikro anlam\u0131nda \u201cev id\u00e2resi\u201d olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, \u00e7ok \u00f6nemli de\u011fi\u015fiklikler oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fcz; bizim bug\u00fcn ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z salg\u0131nla da ilgisi var. Mesela, evde hijyen anlay\u0131\u015f\u0131. Bir salg\u0131n\u0131n, evde ne kadar etkili olaca\u011f\u0131, nas\u0131l y\u00f6nlenece\u011fi, nas\u0131l durdurulaca\u011f\u0131, etkisinin nas\u0131l s\u0131n\u0131rlanabilece\u011fi sorular\u0131na y\u00f6nelik olarak, insanlar\u0131n, belki daha \u00e7ok da kad\u0131nlar\u0131n \u2013eski devirlerde, ev idaresi ile ilgili kitaplarda kad\u0131nlar\u0131n rol\u00fc \u00fczerine \u00e7ok durulur zaten\u2013 tecr\u00fcbe ile kazan\u0131p ku\u015faklar boyu birbirine aktard\u0131\u011f\u0131 konular. Belli tedbirleri alarak salg\u0131nla m\u00fccadeleye giriyorlar ve bu, baz\u0131 toplumlarda \u00e2det haline geliyor. \u015eimdi bunlar\u0131n ne kadar k\u0131ymetli oldu\u011funu, ne kadar makro sonu\u00e7lar\u0131 oldu\u011funu san\u0131r\u0131m hepimiz daha iyi de\u011ferlendirebiliriz. Eskiden, \u201cAyy o \u00e7ok titiz bir kad\u0131n\u201d denilen \u2013hepimizin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00f6rneklerin arkas\u0131nda kimbilir ne tecr\u00fcbeler var\u2013, \u015fu anda hepimiz, o titizli\u011fe benzer bir \u015feyler yapmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. Ya da mesela, evdeki erzak anlay\u0131\u015f\u0131. Bu o kadar \u00f6nemli ki: Ne biriktireceksin? Ne kadar biriktireceksin? Ne kadar\u0131n\u0131 koruyabileceksin? Bu da bir \u00e7e\u015fit bilim. Bunu yapanlar, evin kad\u0131n\u0131, erke\u011fi. Hani \u00e7ok b\u00fcy\u00fct\u00fcp \u201cB\u00fcy\u00fck ekonomist filancan\u0131n fikridir\u201d diye d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerekmez. Bu olayda bilhassa fark\u0131na vard\u0131m ki, k\u00fc\u00e7\u00fck insanlar, salg\u0131nla ilgili olaylar\u0131 kendi \u00e7ap\u0131nda \u00e7ok \u00f6nemli sonu\u00e7larla birlikte ya\u015f\u0131yor ve o da kendine g\u00f6re y\u00f6nlendiriyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c7ak\u0131r:<\/strong>&nbsp;Biraz g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ve sizin taraflara gelelim. \u00c7ok g\u00fczel bir bayram sohbeti oluyor. Bu salg\u0131n Amerika\u2019y\u0131 baya\u011f\u0131 sert vurdu de\u011fil mi? Sizin b\u00f6lgenizde de \u00e7ok yo\u011fun bir \u015fekilde var diye biliyorum. Ama bir taraftan da, normalle\u015fme ya da \u201cyeni normal\u201d s\u00fcre\u00e7leri de ba\u015fl\u0131yor gibi. \u015eu anda ne durumdas\u0131n\u0131z orada?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar:<\/strong>&nbsp;Bu hafta, Amerikal\u0131lar\u0131n sava\u015fta ya\u015fam\u0131n\u0131 kaybedenleri and\u0131klar\u0131 \u201cMemorial Day\u201d dedikleri uzun hafta sonu var. Pazartesi g\u00fcn\u00fcnden itibaren k\u00fc\u00e7\u00fck bir a\u00e7\u0131l\u0131m ba\u015flayacak Massachusetts\u2019te. Burada h\u00e2l\u00e2 rakamlar y\u00fcksek, ama biraz iyile\u015fme e\u011frisine girdi gibi. Yaln\u0131z burada da dikkat \u00e7ekici olan, bilhassa iki il\u00e7ede \u00e7ok y\u00fcksek rakamlar var. Ve o iki il\u00e7ede de, alt orta s\u0131n\u0131f ya da i\u015fsiz, evsiz Hispanik n\u00fcfus \u00e7ok y\u00fcksek. Amerika\u2019y\u0131, kendi s\u0131n\u0131fsal ve \u0131rk\u00ee fay hatlar\u0131ndan \u00e7ok sert vurdu. Bu, bence se\u00e7imlerde \u00e7ok etkili olacak.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c7ak\u0131r:<\/strong>&nbsp;\u0130lk ba\u015flarda \u015f\u00f6yle de bir hava verildi: \u00dcnl\u00fcler, mesela oyuncu Tom Hanks, NBA starlar\u0131 hastaland\u0131; salg\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131f fark\u0131 g\u00f6zetmedi\u011fi vurguland\u0131. Ama anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere, salg\u0131n herkesi vuruyor, ama herkesi \u00f6ld\u00fcrm\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar:<\/strong>&nbsp;Evet, \u00e7ok g\u00fczel s\u00f6yledin. Bilhassa \u00f6l\u00fcm oranlar\u0131nda b\u00fcy\u00fck fark var. Mesela, Chicago\u2019da zenci n\u00fcfus y\u00fczde 30 gibi. 1 ayd\u0131r bakmad\u0131m ama o bana yetti, 1 ay \u00f6nce, \u00f6l\u00fcm oranlar\u0131nda zenci n\u00fcfus y\u00fczde 70\u2019ti.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c7ak\u0131r:<\/strong>&nbsp;Peki akademi d\u00fcnyas\u0131 ne olacak? Sizin hayat\u0131n\u0131z?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar:<\/strong>&nbsp;Orada de\u011fi\u015fiklikler ne kadar kal\u0131c\u0131 olacak ya da orta v\u00e2dede ne gibi de\u011fi\u015fiklikler olacak bilmiyorum. Evvelsi g\u00fcn\u00fc Harvard\u2019da b\u00fcy\u00fck bir toplant\u0131m\u0131z oldu. Tabii her \u015fey Zoom\u2019la,&nbsp;<em>online<\/em>, \u00e7evrimi\u00e7i olarak yap\u0131l\u0131yor. Dekanlar \u201c5 y\u0131ll\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flad\u0131k\u201d dediler. Yani s\u0131n\u0131flar\u0131n \u00e7evrimi\u00e7i olmas\u0131n\u0131 kastetmiyor burada. Sonbahar d\u00f6nemi y\u00fczde 80 \u00f6yle olacak; bir\u00e7ok okul ilan etti bile. Bir dahaki ilkbahar d\u00f6nemi nas\u0131l olur, onu da bilmiyorum. Ondan sonraki 5 y\u0131la yay\u0131lacak \u015fekilde; mesela b\u00fct\u00e7e tamamen yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lacak. Yatakhanelerde, yemekhanelerde, sosyal mek\u00e2nlarda, dershanelerde sosyal mesafeyi sa\u011flayacak yeni tedbirler d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Tabii onun b\u00fcy\u00fck bir masraf\u0131 olacak. Mesela \u00f6\u011frencilerin, ikili, \u00fc\u00e7l\u00fc odalardansa, tekli odalarda kalmas\u0131, herkesin kendi tuvalet-banyo imk\u00e2n\u0131n\u0131n olmas\u0131 gibi bir y\u00f6nde gidecekse \u2013ki durum onu g\u00f6steriyor\u2013, bu da kamp\u00fcs hayat\u0131na b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fiklikler getirecek. Harvard\u2019da b\u00f6yleyse, Chicago da, Berkeley de, Yale \u00dcniversitesi de bunu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr; bir s\u00fcr\u00fc \u00fcniversite benzer uygulamalar\u0131 yap\u0131yor ve yapacak. \u00c7evrimi\u00e7inin birtak\u0131m avantajlar\u0131n\u0131 ke\u015ffettik hepimiz. Seninle \u015fu anda yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z sohbet gibi, uzak mesafeli sohbetlerin g\u00fczel \u015feyler olabilece\u011fi, bu imk\u00e2nlar\u0131n de\u011ferlendirilmesi gerekti\u011fini anlad\u0131k. Ama bir yandan da, y\u00fcz y\u00fcze \u2013\u201ccemal cem\u00e2le\u201d diyebilir miyim?\u2013 \u201ccemal cem\u00e2le\u201d seminer ve sohbetin \u2014 hoca olarak yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u015f, k\u0131smen sohbet. Zaten ben burada verdi\u011fim Osmanl\u0131 Tarihi konu\u015fma serisine, \u201cSohbet-i Osm\u00e2n\u00ee\u201d ismini verdim. Art\u0131k y\u0131llard\u0131r herkes bu kelimeyle kullan\u0131yor. B\u00fct\u00fcn meslekta\u015flar\u0131m da \u201csohbet\u201d diyor. Tad\u0131n\u0131 da hi\u00e7bir zaman kaybetmek istemiyoruz, \u00e7\u00fcnk\u00fc Harvard neticede bir \u015firket. Bizim i\u00e7in bir \u00fcniversite, ama neticede bir&nbsp;<em>corporation<\/em>. Samimi konu\u015fal\u0131m:&nbsp;<em>Corporation<\/em>\u2019lar\u0131n tercihleri kimi zaman tamam\u0131yla i\u015fletme mant\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re olabiliyor. Biz hocalar ve \u00f6\u011frenciler, bu \u00e7evrimi\u00e7i ileti\u015fimin, fazlas\u0131yla makbul addedilerek, bizi y\u00fcz y\u00fcze ders yapma ve sohbet etme imk\u00e2nlar\u0131ndan soyutlamas\u0131ndan korkuyoruz do\u011frusu. B\u00f6yle bir m\u00fccadele olacak kamp\u00fcslerde, bunu s\u00f6yleyeyim.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c7ak\u0131r:<\/strong>&nbsp;M\u00e2l\u00fbm, kapitalizm bir \u015feyin tad\u0131n\u0131 al\u0131nca, onu s\u00fcrd\u00fcrmeyi, s\u00fcrekli h\u00e2le getirmeyi ister.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar:&nbsp;<\/strong>Ben birka\u00e7 \u015fey eklemek istiyorum. Birka\u00e7 \u015fey \u00e7ok \u00e7ok ho\u015fuma gitti. \u015eimdilik, salg\u0131n\u0131n, kal\u0131c\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 umdu\u011fum etkileri de oldu. Mesela, matematiksel okur-yazarl\u0131\u011f\u0131n \u00f6nemi hepimizin g\u00f6z\u00fcnde b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bizim T\u00fcrkiyeli matematik\u00e7ilerin y\u0131llard\u0131r y\u0131rt\u0131nd\u0131\u011f\u0131, olsun istedi\u011fi bir \u015fey, in\u015fallah e\u011fitim sisteminde \u00e7ok daha ciddi bir \u015fekilde ele al\u0131n\u0131r. Salg\u0131nla ilgili istatistikleri takip etmek; \u201cKa\u00e7 ki\u015fi \u00f6lm\u00fc\u015f? Ka\u00e7 ki\u015fi ya\u015f\u0131yor? Ka\u00e7 ki\u015fi vir\u00fcs\u00fc kapm\u0131\u015f?\u201d c\u00fcmlelerinin \u00f6tesinde, e\u011frileri yorumlamak i\u00e7in, ger\u00e7ekten matematik bilen istatistik\u00e7ilerin yapt\u0131klar\u0131na bak\u0131yorum, hayran oluyorum. Ve herkese ula\u015f\u0131labilir bi\u00e7imde a\u00e7\u0131klayabiliyorlar. Bu i\u015fi \u00e7ok iyi yapanlar, grafiklerle o kadar g\u00fczel yap\u0131yorlar ki. Ve o grafikler, \u00e7\u0131plak rakamlar\u0131n, ilk g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz rakamlar\u0131n \u00f6tesinde \u00e7ok \u015fey s\u00f6yl\u00fcyor. E\u011frilerin nas\u0131l gitti\u011fini, nas\u0131l yorumlayaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 \u00e7ok iyi g\u00f6steriyor. Ben, matematiksel okur-yazarl\u0131\u011f\u0131n \u00f6neminin, herkes taraf\u0131ndan g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc fark ediyorum. Bunun kal\u0131c\u0131 olmas\u0131n\u0131 diliyorum. Bilhassa post-modern d\u00f6nemin uzmanl\u0131kla ilgili de\u011ferini deval\u00fce eden \u00e7ok ciddi bir etkisi olmu\u015ftu; Trump, bunun en kaba, en \u00e7\u0131plak, en v\u00fclger \u00f6rne\u011fi. Zaten yeniden Alerji ve Bula\u015f\u0131c\u0131 Hastal\u0131klar Enstit\u00fcs\u00fc Ba\u015fkan\u0131 Fauci ile kap\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131. Tabii burada atanm\u0131\u015fl\u0131k-se\u00e7ilmi\u015flik meselesi de var, biraz senin konuna da girer, oraya girmek istemiyorum. Ama uzmanl\u0131k, \u201cYa bu da neymi\u015f? Hepsi ba\u015fka ba\u015fka \u015feyler s\u00f6yl\u00fcyor\u201d diyerek sanki bilim insan\u0131 hep ayn\u0131 \u015feyi s\u00f6ylermi\u015f, bir tek do\u011fru etraf\u0131nda uzla\u015f\u0131rm\u0131\u015f gibi bir i\u015f de\u011fil. Mesela deprem konusunda, T\u00fcrkiye\u2019de birka\u00e7 deprem uzman\u0131 farkl\u0131 yarg\u0131larda bulununca, \u201cBunlar\u0131n uzmanl\u0131\u011f\u0131 da neymi\u015f?\u201d gibi kaba kaba kanaatler ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Halbuki bilim insan\u0131 b\u00f6yle \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Elbette farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc olacakt\u0131r. Bu salg\u0131n gibi, h\u0131ng\u0131 z\u0131ng\u0131na geldi\u011finde, uzmanl\u0131klar kurulu olmadan bu i\u015fi y\u00fcr\u00fctemeyece\u011fimizi anl\u0131yoruz. O uzmanlar aras\u0131nda elbette ki fikir ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 olacakt\u0131r. Ama o uzmanl\u0131\u011f\u0131n onlar\u0131 birle\u015ftirdi\u011fi bir yer de var. Matematiksel okur-yazarl\u0131k, uzmanl\u0131k bir di\u011feri de\u2026 O uzun bir konu olur, onu ba\u015fka sefere b\u0131rakay\u0131m. Bu son haftalarda veb\u00e2, t\u00e2un, salg\u0131n hastal\u0131klarla ilgili yay\u0131nlar\u0131 okudu\u011fumu s\u00f6ylemi\u015ftim. Bilhassa T\u00fcrkiye\u2019de yap\u0131lan yay\u0131nlara bakmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. Benim \u00e7ok yak\u0131n izledi\u011fim bir konu de\u011fildi daha \u00f6nce. T\u00fcrkiye \u00fcniversitelerinde, vasat\u0131n tutturulamay\u0131\u015f\u0131ndan \u00e7ok \u015fik\u00e2yet ediyoruz; \u00e7ok hakl\u0131 yanlar\u0131 var bu \u015fik\u00e2yetin. Ama i\u015fini iyi yapan p\u0131r\u0131l p\u0131r\u0131l insanlar var. De\u011fi\u015fik yerlerde, de\u011fi\u015fik \u00fcniversitelerde, yerel salg\u0131nlarla ilgili, m\u00fctevaz\u0131\u2026 Ama zaten bizim \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131z\u0131n \u00e7o\u011fu m\u00fctevaz\u0131d\u0131r. Bilim insan\u0131 kalk\u0131p sansasyonel \u00e7al\u0131\u015facak diye bir \u015fey yok. Arada s\u0131rada kalkar, belki daha geni\u015f bir kitlenin ilgisini uyand\u0131racak \u00e7al\u0131\u015fmalar yapar. Yani, son zamanlarda, kurumsal devaml\u0131l\u0131k \u00fczerine \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. T\u00fcrkiye\u2019de bilim hayat\u0131n\u0131n belini k\u0131ran, devaml\u0131 asker\u00ee veya ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc darbeler, kurumsal hayat\u0131 sekteye u\u011fratan sert m\u00fcdahaleler oldu. Geriye do\u011fru bak\u0131yorum: T\u00fcrkiye\u2019nin harcad\u0131\u011f\u0131 bilim insan\u0131 say\u0131s\u0131 inan\u0131lmaz. En son, imzac\u0131 akademisyenler h\u00e2disesinde de g\u00f6rd\u00fck. Tamam, sonunda beraat ettiler. Ama bu arada ka\u00e7 ki\u015fi i\u015fini kaybetti, belki bir daha d\u00f6nmemek \u00fczere akademiyi b\u0131rakt\u0131. \u0130nsanlar\u0131n \u00e7olu\u011fu \u00e7ocu\u011fu, bir hayat\u0131 var. Bir karar veriyorsun. \u201cBizim i\u015f bitmi\u015f, ben geriye d\u00f6neyim\u201d demek herkes i\u00e7in kolay de\u011fil. 12 Eyl\u00fcl\u2019den sonra da b\u00f6yle oldu. 12 Mart\u2019tan sonra, 27 May\u0131s\u2019tan sonra da b\u00f6yle oldu. Fuat Sezgin kariyerinin \u00e7ok b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131 neden Almanya\u2019da yapt\u0131? Ondan \u00f6ncesine gidersek, Pertev Nail Boratav neden Fransa\u2019da yapt\u0131 kariyerini? Bu ikisi de, 20. y\u00fczy\u0131l T\u00fcrkiye\u2019sinin yeti\u015ftirdi\u011fi d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda bilim insanlar\u0131. \u0130kisi \u00e7ok farkl\u0131 siyas\u00ee \u00e7izgilerde olabilir. Ve \u00e7ok farkl\u0131 siyas\u00ee \u00e7izgilerden gelen darbelere maruz kalm\u0131\u015f olabilir, nitekim \u00f6yle. Ama sonu\u00e7, benim dedi\u011fim yere geliyor. E\u011fer uzmanl\u0131\u011fa yeniden \u00f6nem vermeye ba\u015fl\u0131yorsak, bilim kendi s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde \u00f6nemli bir yol g\u00f6sterici olacaksa, muhakkak bu kurumsal devaml\u0131l\u0131k meselesini d\u00fc\u015f\u00fcnmeliyiz, konu\u015fmal\u0131y\u0131z ve g\u00f6z\u00fcm\u00fcz gibi \u00fcst\u00fcne titremeliyiz. Bunlar\u0131 bir akademisyen olarak s\u00f6ylemek istedim.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c7ak\u0131r:&nbsp;<\/strong>Bu s\u00f6ylediklerin, asl\u0131nda \u00e7ok g\u00fczel ayr\u0131 bir tart\u0131\u015fma konusu olur; ama burada noktay\u0131 koyal\u0131m. Bu keyifli bayram sohbeti i\u00e7in Cemal Kafadar\u2019a \u00e7ok te\u015fekk\u00fcr ediyorum. Eminim, izleyicilerimiz de benim kadar ve benden daha fazla keyif alm\u0131\u015flard\u0131r. \u00c7ok te\u015fekk\u00fcrler. Ve izleyicilerimize iyi bayramlar diliyorum. G\u00f6r\u00fc\u015fmek \u00fczere, ho\u015f\u00e7a kal\u0131n.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kafadar<\/strong>: Te\u015fekk\u00fcrler. \u0130yi bayramlar.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Harvard \u00dcniversitesi Tarih B\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00d6\u011fretim \u00dcyesi Prof. Cemal Kafadar, de\u011fi\u015fik tarihlerde de\u011fi\u015fik co\u011frafyalarda ya\u015fanan salg\u0131nlardan \u00f6rnekler vererek bunlar\u0131n d\u00fcnyan\u0131n gidi\u015fat\u0131n\u0131<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4635,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_container_layout":"default_layout","colormag_page_sidebar_layout":"default_layout","footnotes":""},"categories":[10],"tags":[57],"class_list":["post-4634","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-eco-news","tag-kovid-19"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4634","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4634"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4634\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4637,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4634\/revisions\/4637"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4635"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4634"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4634"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4634"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}