Sol ve Ekolojik hareket aras\u0131nda ba\u011flar kurarak ekoloji ile sosyalizm idelini evlendirme giri\u015fiminin ad\u0131 ekolojik sosyalizm. Bu beraberli\u011fin mutlu bir beraberlik olup olmad\u0131\u011f\u0131 ise \u00e7ok tart\u0131\u015f\u0131lan bir nokta. Kolay olmad\u0131\u011f\u0131 bir ger\u00e7ek, \u00e7\u00fcnk\u00fc her iki tarafta ba\u015fka epistemlere, ba\u015fka zamanlara ait iki olguyu (basit\u00e7e sol Ayd\u0131nlanman\u0131n bir tezah\u00fcr\u00fc iken, ekolojizmin k\u00f6kleri Romantizme dayan\u0131r, sol insan merkezci ve ak\u0131lc\u0131yken, ekolojizm biyomerkezci ve sezgiseldir) kayna\u015ft\u0131rman\u0131n taviz vermeden olanakl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyor. Ancak do\u011frusunu s\u00f6ylemek gerekirse burada duru\u015funu koruyan, evlilik yerine fl\u00f6rt\u00fc \u00f6neren Ekolojizm. Bu birlikteli\u011fi evlilik bi\u00e7iminde devam ettirmekte hayli \u0131srarc\u0131 davranan ise eko sosyalizm. A\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131 biraz al\u0131nmalara yol a\u00e7sa da solun burada ge\u00e7mi\u015finden getirdi\u011fi kapsay\u0131c\u0131l\u0131k nedeniyle ve her\u015feyi kendi b\u00fcnyesinde toplama \u00e7abas\u0131n\u0131n bir sonucu olarak ekolojiyi i\u00e7e almakta \u0131srarc\u0131 olurken, bunu tutarl\u0131l\u0131k sa\u011flayarak de\u011fil de, pragmatik davranarak \u00e7\u00f6zme \u00e7abas\u0131nda oldu\u011funu s\u00f6yleyebilirim.<\/p>\n\n\n\n
Bu konuda tutarl\u0131l\u0131k s\u0131nav\u0131n\u0131 ba\u015far\u0131 ile ge\u00e7en solun anar\u015fizm kanad\u0131 oldu. Anar\u015fist kom\u00fcnizmle vedala\u015fan eko-anar\u015fizm, ayd\u0131nlanmaya \u201cs\u0131rt\u0131mda yumurta k\u00fcfesi ta\u015f\u0131m\u0131yorum ya, sepeti koluna her kes kendi yoluna. Zaten sen annem olabilirsin, ama kusura bakma \u00e7ok eski kafal\u0131s\u0131n, h\u00e2l\u00e2 ge\u00e7mi\u015fin \u00f6zlemi ile ya\u015f\u0131yorsun, de\u011fi\u015fmen de \u00e7ok zor, iyisi mi sen an\u0131lar\u0131nla ya\u015famay\u0131 s\u00fcrd\u00fcr, ben de kendi yoluma gideyim\u201d diyerek yoluna modernite olmaks\u0131z\u0131n devam etti. Ayd\u0131nlanma kendisine yap\u0131lan bu a\u015fa\u011f\u0131lay\u0131c\u0131 davran\u0131\u015f\u0131 unutmad\u0131 ve eski a\u015fk\u0131 marksizme d\u00f6nd\u00fc, asl\u0131nda vefas\u0131z anar\u015fizme oranla Marksizm ayd\u0131nlanmaya kar\u015f\u0131 \u00e7ok daha sad\u0131kt\u0131. Ger\u00e7i baz\u0131 \u00e7ocuklar\u0131 t\u0131pk\u0131 ekolojik anar\u015fizm gibi annesini be\u011fenmeyerek onunla yollar\u0131n\u0131 ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131 ama, bu hain evlatlar Anar\u015fizmdeki kadar do\u011fal kar\u015f\u0131lanmam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n
Burada biraz da mizahi bir tonda ve bir ye\u015fil\u00e7am melodram\u0131n\u0131 and\u0131r\u0131r bi\u00e7imde anlatmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m gibi sol ile ekoloji aras\u0131ndaki her t\u00fcr evlilik giri\u015fimi mutsuz evlilikler olu\u015fturmaktan \u00f6teye gitmiyor. Ger\u00e7ek \u015fu ki Marksizm i\u00e7inde kal\u0131narak ekolojist olunmuyor, elbette ekolojizmin solun e\u015fitlik\u00e7i ufku ile bulu\u015fmas\u0131, daha toplumsal nitelikler kazanmas\u0131 iyi sonu\u00e7lar verecek bir \u015fey. Ekoloji hareketi i\u00e7inde Charlene Spretnak, Firitjof Capra gibi derin ekolojistlerle, Jonathon Porrit gibi derin ye\u015filler, ekolojinin sol bir perspektif kazanmas\u0131na hi\u00e7 s\u0131cak bakmasa da san\u0131r\u0131m, ekoloji hareketi i\u00e7indeki bir \u00e7ok ki\u015fi sol ile d\u00fc\u015f\u00fcnsel al\u0131\u015fveri\u015f i\u00e7inde olmay\u0131, solun toplumsal tasavvurlar\u0131na olumlu bakmay\u0131 yads\u0131m\u0131yor. Hatta bir \u00e7ok Avrupa Ye\u015fil Partisinde oldu\u011fu Ye\u015filler ak\u0131m\u0131 sol ile ekolojinin eko-soldan \u00e7ok daha tutarl\u0131 (derin ekolojiden insan merkezcili\u011fin reddini alan ancak toplumsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm hedefindeyse sola ba\u011fl\u0131 kalan, \u00f6rg\u00fctsel yap\u0131lanmas\u0131nda ve siyasal \u00fctopyas\u0131nda ise Anar\u015fizme ba\u011flanan Ye\u015filler, ekolojizm ile solun d\u00fc\u015f\u00fcnsel kayna\u015f\u0131m\u0131na eko-sosyalistlerden \u00e7ok daha tutarl\u0131 ve g\u00fczel bir \u00f6rneklik olu\u015fturmaktalar) bir bi\u00e7imde birlikte oldu\u011fu siyasal ortamlar.<\/p>\n\n\n\n
Ancak ben modern sol ile ekoloji aras\u0131nda epistemolojik bir kayna\u015fmay\u0131 m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6rmeyenlerdenim. Bunu s\u00f6ylemekle solun ekolojik sorunlar\u0131 ciddiye almas\u0131na, bu konuda \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00f6nermesine, ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcncenin Ekolojizm i\u00e7ine sokulmas\u0131na itiraz etmiyorum, hatta tersine t\u0131pk\u0131 Anar\u015fizm gibi saf ekolojinin sol ile d\u00fc\u015f\u00fcnsel al\u0131\u015fveri\u015f i\u00e7inde olmas\u0131, ekolojizmin bir toplumsal m\u00fccadele perspektifi de koymas\u0131na, hatta ekolojik sol i\u00e7inde m\u00fcstesna bir yere sahip oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm Toplumsal Ekolojinin Bookckhin versiyonunda g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi bir kom\u00fcnalist anlay\u0131\u015f\u0131n, g\u00fc\u00e7l\u00fc bir eko-cemaat\u00e7ilik ortaya konmas\u0131n\u0131n \u00e7ok da iyi olaca\u011f\u0131 kanaatindeyim. Lakin eko-solun Ekolojizmin \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kavray\u0131\u015f\u0131nda derin bir eksiklik oldu\u011fu kans\u0131nday\u0131m, bu konuda tek istisnai \u00f6rnek Rudolf Bahro oldu, ama onu da ne sol, ne de ye\u015filler ne yaz\u0131k ki anlayamad\u0131lar. Solun en temel hatas\u0131 ekolojik sorunlar\u0131n k\u00f6keninde yatan nedenleri, insanlar aras\u0131ndaki toplumsal- sistemsel bozukluklara ba\u011flamas\u0131. Bilebildi\u011fimce hemen hemen t\u00fcm ekolojik sosyalizm tasavvurlar\u0131, ekolojik kriz olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m biyosferik tepkimelerin kapitalizmden kaynakland\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesindeler. Onlara g\u00f6re gezegenin selameti, canl\u0131 hayat\u0131n var kalabilmesi, hatta insan\u0131n devam edip edememesi adeta gezegenin kapitalizm denen asalak sistemden kurtulabilmesine ba\u011fl\u0131. Lakin bu ekoloji sorununu fazlas\u0131yla basite indirgemek bence, Ekolojizm kapitalizmi-asl\u0131nda bir b\u00fct\u00fcn olarak moderniteyi yahut end\u00fcstriyalizm denen olguyu-son derece \u00f6nemsese de, ekolojik krizin k\u00f6klerinin \u00e7ok daha derinlerde yatt\u0131\u011f\u0131n\u0131, insan\u0131n uygarl\u0131k denen tecr\u00fcbeyi in\u015faa etmesi s\u00fcreci ile ad\u0131m ad\u0131m do\u011fadan uzakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131, modernite ile bu kopu\u015fun adeta ta\u00e7 noktas\u0131na ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunur ve gezegenin bu krizden kurtulabilmesinin uygarl\u0131k denen \u015feyde k\u00f6kl\u00fc bir revizyon, hatta -uygarl\u0131k kar\u015f\u0131t\u0131 derin ekolojik anar\u015fizm de g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi-uygarl\u0131k denen \u015feyi t\u00fcmden d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme u\u011fratacak bir zihinsel, k\u00fclt\u00fcrel, siyasal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn elzem oldu\u011funu s\u00f6yleyip durur. Dolay\u0131s\u0131yla Ekolojizm a\u00e7\u0131s\u0131ndan ekolojik kriz, basit\u00e7e insanlar aras\u0131ndaki sorunlar\u0131n uzant\u0131s\u0131 de\u011fildir. Sorunun k\u00f6kleri \u00e7ok daha derinlerdedir. Hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz ekolojist hareketteki bu radikal ekoloji ak\u0131mlar, tam da bu tasavvurlar\u0131 nedeniyle solun ele\u015ftirilerinin boy hedefi olmu\u015ftur. Pek \u00e7ok eko-solcu bu tasavvurlar\u0131 bir t\u00fcr gericilikle, hatta Buk\u00e7inist Toplumsal Ekolojistler, saf radikal ekolojizmleri eko-fa\u015fizmle bile su\u00e7lama noktas\u0131na gitmi\u015ftir. Hi\u00e7 ku\u015fku yok ki bunlar tart\u0131\u015f\u0131l\u0131r noktalar, basit\u00e7e ekolojizm ya da sol hakl\u0131d\u0131r denemez. Dahas\u0131 ekolojizmin sol ele\u015ftirilerinin t\u00fcm\u00fc de olumsuz de\u011fildir. Ancak bu meselenin, \u00fclkemizde Birikim Dergisi ve s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131da sol entelekt\u00fceller d\u0131\u015f\u0131nda d\u00fczg\u00fcn bir kavray\u0131\u015fla ele al\u0131nabildi\u011fi s\u00f6ylenemez.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6zellikle Stalinist sol, kendi d\u0131\u015f\u0131nda kalan her \u015fey gibi ekolojizme de nefretlerini sunmaktan geri durmuyor. Onu uluslar aras\u0131 kapitalizmin bir yeni s\u00f6m\u00fcr\u00fc bi\u00e7imi olarak lanse etmekten geri durmuyor. Stalinist solun art\u0131k sa\u011fc\u0131 bir kavray\u0131\u015f oldu\u011fu a\u00e7\u0131k. Hatta ulusalc\u0131 milliyet\u00e7iler ile stalinist sol ayn\u0131 dili konu\u015fuyor bile diyebilirim. Nitekim Arma\u011fan \u00d6zt\u00fcrk\u201d\u00fcn Birikimin 201 say\u0131s\u0131nda \u201cDo\u011fal Olan\u0131n Nesnele\u015ftirilmesine Kar\u015f\u0131 \u00c7\u0131kanlara Kar\u015f\u0131\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131n\u0131n versiyonlar\u0131na hem stalinist solda, hem de milliyet\u00e7i- ulusalc\u0131 \u00e7evrelerde-ufak tefek de\u011fi\u015fimler ile ayn\u0131 su\u00e7lamalar\u0131n yap\u0131l\u0131yor olmas\u0131 nedeniyle-rastlanabiliyor. Bu \u201csol\u201d kavray\u0131\u015f\u0131n arg\u00fcmansal olarak kar\u015f\u0131tlar\u0131 ile yan\u0131 dili konu\u015fuyor olmas\u0131 onun muhafazakarla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve do\u011fal olarak sa\u011f bir kavray\u0131\u015fa oturdu\u011funun da g\u00f6stergesi. S\u00f6z konusu yaz\u0131 sol ad\u0131na sa\u011f bir \u00fcslupla kaleme al\u0131nm\u0131\u015f, son derece s\u0131\u011f, hatta konusu kar\u015f\u0131s\u0131nda cahilce diyece\u011fim bir kavray\u0131\u015fla yaz\u0131lm\u0131\u015f. Bu yaz\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc sol d\u0131\u015f\u0131nda kalanlar\u0131n ekolojizmi anlamaktan ve onun sol ele\u015ftirisini yapmaktan ne denli uzakta olduklar\u0131n\u0131n da temel kan\u0131t\u0131.<\/p>\n\n\n\n
Bu son derece s\u0131\u011f yaz\u0131ya uzun uzad\u0131ya cevap vererek s\u0131n\u0131rl\u0131 sayfam\u0131 harcamak istemedi\u011fimden, yaz\u0131da g\u00f6ze \u00e7arpan bariz kavray\u0131\u015f hatalar\u0131na i\u015faret ederek ge\u00e7ece\u011fim. \u00d6ncelikle Ekolojizmin \u00e7evrecilik olarak adland\u0131r\u0131lan y\u00fczeysel kanad\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda-ki ekolojist hareket \u00e7evrecili\u011fi ekolojik olarak g\u00f6rmez, tersine onu modernitenin ye\u015fillenme \u00e7abas\u0131 olarak yorumlar-hi\u00e7bir yorumu ara\u00e7sal ak\u0131lc\u0131 de\u011fildir. Bu konuda \u00d6zt\u00fcrk\u2019\u00fcn ciddi bir ekolojizm okumas\u0131na ve ara\u00e7sal ak\u0131lc\u0131l\u0131\u011f\u0131n ne oldu\u011fu hususunda daha derin bir kavray\u0131\u015fa ihtiyac\u0131 oldu\u011fu \u00e7ok a\u00e7\u0131k. Tersine ekolojizm akl\u0131n yeniden nesnel bir nitelik kazanma \u00e7abas\u0131d\u0131r. \u0130ki Ekolojik hareketin piyasac\u0131 liberal kanad\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda kalan radikal ekolojizmlerin hemen hepsi, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u00fcnyan\u0131n geli\u015fimini s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131p, \u00e7evresel teknoloji ithal etmesini \u00f6nermez. Bilebildi\u011fim kadar\u0131 ile Derin Ekoloji i\u00e7indeki mizantropik kanat olarak adland\u0131r\u0131lan \u00d6nce Yery\u00fcz\u00fc \u00e7evresi bile bu t\u00fcr s\u00f6zler sarf etmemi\u015flerdir. Onlar da dahil hemen hemen t\u00fcm ekolojizmlerin ana sorunu ekonomik geli\u015fmedir, sol ekolojiler i\u00e7in de s\u0131f\u0131r b\u00fcy\u00fcmenin sadece geli\u015fmi\u015f \u00fclkeler ile s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmas\u0131n\u0131, yoksul \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u00fcnyan\u0131n geli\u015fimini s\u00fcrd\u00fcrmesinin -en az\u0131ndan bir s\u00fcre daha- gereklilik oldu\u011funu s\u00f6yleyenler \u00e7o\u011funluktad\u0131r, derin ekolojistler ise insan\u0131n do\u011faya m\u00fcdahalesi anlam\u0131na gelecek her \u015feye temelden kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131ndan, geli\u015fme nas\u0131l olmal\u0131d\u0131r meselesini g\u00fcndeme bile almazlar. T\u00fcm bunlardan dolay\u0131 Arma\u011fan \u00d6zt\u00fcrk\u2019\u00fcn Ekolojizm ile \u00c7evrecili\u011fi (t\u0131pk\u0131 t\u00fcrk\u00e7ele\u015ftirmek ad\u0131na Can Hamamc\u0131 ve Ru\u015fen Kele\u015f ikilisin yapt\u0131\u011f\u0131 hata nedeniyle yerle\u015fen \u00e7evrecili\u011fi ekolojizmin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak kullanmas\u0131 gibi) birbirine kar\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. Bu konuda s\u00f6yleyeceklerim bundan ibaret olacak.<\/p>\n\n\n\n
\u015eimdi as\u0131l meselemize d\u00f6n\u00fcp, sosyalist d\u00fc\u015f\u00fcnce ile Ekolojizmin bir ideolojik kayna\u015fma ya\u015famas\u0131n\u0131n neden olanakl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 ile ele alabiliriz.<\/p>\n\n\n\n
\u0130nsan ve Do\u011fa, nereye kadar uyum?<\/p>\n\n\n\n
Sosyalizm ve ekolojizm pragmatik d\u00fczeyde de\u011fil de, iki ayr\u0131 entite olarak ya da hegelyan bir diyalektik olarak tez ve anti-tez olarak bir sentez olu\u015fturabilir mi? Ben Birikim 201 Say\u0131da Ekoloji ve Toplum Ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ile a\u00e7\u0131lan tart\u0131\u015fma denemesinin ana hatt\u0131n\u0131n bu oldu\u011fu kan\u0131s\u0131nday\u0131m. \u0130\u015fte benim temel itiraz\u0131m hay\u0131r bu m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir dememin nedeni de bu sentez denemesine yol a\u00e7an \u015feyin bir taraf\u0131n tavizi hilaf\u0131na ger\u00e7ekle\u015fiyor olmas\u0131. Bu yaz\u0131n\u0131n as\u0131l konusu eko-sosyalizm tasavvurlar\u0131n\u0131n bir ele\u015ftirisini sunmak olmasa da, eko-sosyalizmlerin ister Belamy Foster\u2019de, Joel Kovel ya da Murray Bookchin\u2019de olsun isterse ba\u015fka bi\u00e7imlerinde olsun ekolojizmin epistemik farkl\u0131klar\u0131n\u0131 ihlal etme bahas\u0131na ger\u00e7ekle\u015fiyor olu\u015fudur as\u0131l sorun noktas\u0131. Bu sentez denemesine kolayca evet denemez, ancak solun ekolojizm ele\u015ftirilerini de hafife almak olas\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130\u015fin ger\u00e7e\u011fi solun Derin Ekolojinin g\u00fcndeme soktu\u011fu \u00f6nemli tart\u0131\u015fma ba\u015fl\u0131klar\u0131n\u0131 yok saymas\u0131 \u00f6nemli bir eksiklik kan\u0131mca. Derin ekoloji-\u00d6nce Yery\u00fcz\u00fc \u00e7evresindeki kimi unsurlar\u0131n mizantropik yani insan sevmez, hatta insan merkezcilik ele\u015ftirisini a\u00e7\u0131k\u00e7a t\u00fcr olarak \u0130nsan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131ndan nefret noktas\u0131na vard\u0131ranlar bulunsa da, bunlara indirgenemeyecek kadar-ciddi noktalara temas etmektedir. Dolays\u0131yla \u0130nsanc\u0131ll\u0131k (H\u00fcmanizm) ele\u015ftirisinin ciddiye al\u0131nmamas\u0131, bunun \u00f6nemsenmemesi solu ekolojizm a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir demir leblebi konumuna sokuyor. Sol, H\u00fcmanizmle olan ba\u011f\u0131n\u0131 kesmedik\u00e7e, ve hatta moderniteyle olan ba\u011flar\u0131n\u0131 koparmad\u0131k\u00e7a ekolojist bir y\u00f6nelim kazanamaz. Bu solun ekolojik sorunlar\u0131 \u00f6nemsemedi\u011fi, bu sorunlara d\u00f6n\u00fck sol \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerilerinin ve hatta kapitalizmle ekolojik kriz aras\u0131ndaki do\u011frudan ba\u011flar\u0131n yok say\u0131laca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmiyor. Tam da bu nedenle ekolojizm ve sol aras\u0131nda evlilik de\u011fil fl\u00f6rt \u00f6neriyorum. Ekolojizm ile sol aras\u0131nda salt iki iyi arkada\u015f olman\u0131n \u00f6tesinde, tutkulu bir a\u015fk da \u00f6ng\u00f6rebiliriz, ama olas\u0131 bir evlili\u011fin bu a\u015fk\u0131 \u00f6ld\u00fcrece\u011fine de kesin g\u00f6zle bakmak gerekir. Do\u011frusu evlilik i\u00e7in uygun bir \u00e7ift olu\u015fturmuyor bu ikisi. Ancak aradaki a\u015fk\u0131n da b\u00fct\u00fcn b\u00fct\u00fcne sorunsuz olamayaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k, f\u0131rt\u0131nal\u0131 bol tart\u0131\u015fmal\u0131 bir a\u015fk olacakt\u0131r bu, bunun i\u00e7in \u00e7iftlerin \u00f6ncelikle baz\u0131 temel sorular\u0131 ciddiye almalar\u0131 gerekir kan\u0131mca. \u0130nsan-do\u011fa ili\u015fkisi ve hatta mizantroplar\u0131n \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc insan do\u011fas\u0131 meselesi, yani insanla do\u011fa aras\u0131nda insan\u0131n do\u011fas\u0131ndan gelen bir uyumsuzluk oldu\u011fu meselesi de b\u00fct\u00fcn b\u00fct\u00fcne yabana at\u0131l\u0131r bir konu de\u011fil. \u00c7\u00fcnk\u00fc kendi ad\u0131ma ekolojistlerin \u00f6zellikle saf ekoloji olarak derin ekolojistlerin-ki ben derin ekolojik bir anar\u015fizmi ekolojik d\u00fc\u015f\u00fcncede ve harekette olmas\u0131 gereken temel \u00e7izgi olarak g\u00f6renlerdenim-insan\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ile gezegenin di\u011fer sakinleri aras\u0131nda bir \u00e7at\u0131\u015fma oldu\u011fu, birinin mutlu\u011funun di\u011ferinin mutsuzlu\u011fu bahas\u0131na ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi tezinin o kadar da hatal\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 kan\u0131s\u0131nday\u0131m. <\/p>\n\n\n\n
Basit bir bi\u00e7imde d\u00fc\u015f\u00fcnecek olursak insan\u0131n \u0131s\u0131nmak maksad\u0131 ile a\u011fac\u0131 kesmesi, tar\u0131m alan\u0131 a\u00e7mak i\u00e7in ormanlar\u0131 ate\u015fe vermesi, daha \u00e7ok n\u00fcfusu beslemek i\u00e7in yeni tar\u0131m alanlar\u0131 a\u00e7mas\u0131, daha \u00e7ok avlanarak t\u00fcrlerin ortadan kalkmas\u0131na neden olmas\u0131, tar\u0131m da giderek daha fazla artan n\u00fcfusu doyurmak i\u00e7in topra\u011fa daha \u00e7ok y\u00fcklenmesi, foklar\u0131n yahut balinalar\u0131n avlanmas\u0131 hatta daha \u00f6tesi ilkle ac\u0131n\u0131n bile avlanmas\u0131 hep \u201c\u00f6teki\u201d aleyhine i\u015fleyen bir \u015fiddet ili\u015fkisi. T\u00fcm mesele insan\u0131n evrimsel olarak di\u011ferlerinden farkl\u0131 olmas\u0131. Mesela hi\u00e7 bir maymunun oturmak i\u00e7in sandalyeye gereksinimi yoktur, ceylanlar kendi n\u00fcfuslar\u0131n\u0131 beslemek i\u00e7in tar\u0131m yapmazlar k\u0131sacas\u0131 \u00fcretme eylemi insan-daha do\u011frusu uygar insan- d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7bir canl\u0131 t\u00fcr\u00fcne mahsus de\u011fil. Kan\u0131mca sorun insan t\u00fcr\u00fcn\u00fcn do\u011fu\u015ftan baz\u0131 eksikler ile d\u00fcnyaya gelmesi, mesela bir k\u00fcrkten yoksun olmas\u0131 onu k\u00fcrk edinmek i\u00e7in bir ba\u015fka canl\u0131n\u0131n hayat\u0131na son vermeye y\u00f6neltiyor, yavrusunun uzun bir bak\u0131ma ihtiya\u00e7 duymas\u0131 nedeniyle onun bak\u0131m etraf\u0131nda bir toplumsal- ekonomik \u00f6rg\u00fctlenme in\u015faa edilmesi zorunlu olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. K\u0131sacas\u0131 insan\u0131n biyolojik, t\u00fcrsel yap\u0131lanmas\u0131n\u0131n farkl\u0131 olmas\u0131 nedeniyle do\u011fa ile aras\u0131nda uyuma dayanan bir ili\u015fkiyi ortadan kald\u0131rmas\u0131, onu di\u011fer canl\u0131lar ile bir t\u00fcr \u00e7\u0131kar \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131na y\u00f6neltmi\u015f gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. T\u00fcm bu \u00f6rg\u00fctlenme s\u00fcreci ise belli bir yerden sonra do\u011fan\u0131n ortaya \u00e7\u0131kan sorunlar\u0131 kendi i\u00e7inde massetme kapasitesini a\u015f\u0131yor. Bir anlamda uygarla\u015fma ile ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n ba\u015flamas\u0131 aras\u0131nda do\u011frudan ba\u011flar oldu\u011funu s\u00f6yleyen uygarl\u0131k kar\u015f\u0131t\u0131 anar\u015fistler \u00e7ok da yanl\u0131\u015f de\u011filler. Eko Sosyalist Mary Mellor bile insan\u0131 tarihini bir yay\u0131lma s\u00fcreci olarak tan\u0131ml\u0131yor.(1)<\/p>\n\n\n\n
\u201cBir \u00e7ok bak\u0131mdan, modern insan-Homo Sapiens-D\u00fcnyaya yabanc\u0131d\u0131r\u201d diyen Zecharia Sitchin her ne kadar bunu ba\u015fka bir ba\u011flamda-insan\u0131n genetik m\u00fcdahale ile Uzayl\u0131larca \u00fcretildi\u011fi gibi-s\u00f6ylese de, bu tez ekolojik ba\u011flamda b\u00fct\u00fcn\u00fc ile yanl\u0131\u015f olarak g\u00f6r\u00fclemez kanaatimce. Nitekim tarihte g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz en ideal toplumsal yap\u0131da toplay\u0131c\u0131l\u0131k olmu\u015f ve insan toplay\u0131c\u0131l\u0131k a\u015famas\u0131ndan uygarl\u0131k a\u015famas\u0131na do\u011fru giden s\u00fcre\u00e7te her ad\u0131mda do\u011fadan biraz daha kopmu\u015f. \u0130\u015fte b\u00fct\u00fcn bunlardan dolay\u0131 \u0130nsan ve do\u011fa aras\u0131nda bir uyumdan de\u011fil, olsa olsa s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir bir ili\u015fkiden s\u00f6z edilebilir. Bu da ancak insan\u0131n kendi \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc k\u0131s\u0131tlamas\u0131 bahas\u0131na olabilir. Ne yaz\u0131k ki insan\u0131n kendini ger\u00e7ekle\u015ftirmesi, ancak di\u011ferlerinin kendilerini ger\u00e7ekle\u015ftirememesi bahas\u0131na oluyor.<\/p>\n\n\n\n
Peki insan\u0131n ortadan kalkmas\u0131 gezegenin selameti a\u00e7\u0131s\u0131ndan iyi olur diyen mizantrop derin ekolojistler hakl\u0131 m\u0131? Bu soruya saf ekolojik bir d\u00fczlemden yan\u0131t verirseniz cevab\u0131n\u0131z evet olacakt\u0131r. Ancak bu soruyu soran\u0131n da, evet yan\u0131t\u0131n\u0131 verenin de insan oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek ve her canl\u0131 gibi biz insanlar\u0131n da varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmek isteminin de di\u011ferleri gibi do\u011fal bir davran\u0131\u015f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, o zaman bu sorunun yan\u0131t\u0131 hay\u0131r olur. Ancak bu s\u00fcrd\u00fcrme \u00e7abas\u0131n\u0131n bir s\u00fcre sonra di\u011ferleri aleyhine i\u015fleyerek do\u011fal olan bir davran\u0131\u015f\u0131n do\u011fal olmayan sonu\u00e7lar do\u011furdu\u011fu da bir ger\u00e7ek. Bu ele\u015ftiriler insan\u0131n ayr\u0131cal\u0131klar\u0131na, kendini \u00fcst\u00fcn bir varl\u0131k olarak g\u00f6rme anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemsenmeli elbette.<\/p>\n\n\n\n
Mesela \u0130nsan\u0131n kendi t\u00fcr\u00fcnden birini yemesi su\u00e7 konusuyken ve bunu yapana cani, yamyam denilirken, her g\u00fcn mezbahalarda ya\u015fam\u0131n\u0131 kaybeden bir \u00e7ok evcil otoburun ya\u015fam\u0131n\u0131n son bulmas\u0131 bu insana de\u011fil de ba\u015fka canl\u0131lara d\u00f6n\u00fck oldu\u011fu i\u00e7in, yasal olarak su\u00e7 de\u011fil ve az\u0131nl\u0131k bir grup d\u0131\u015f\u0131nda kimse de bunu yapanlara yamyam demiyor. Oysa ki konuya do\u011fa a\u00e7\u0131s\u0131ndan bakarsak, e\u011fer ama\u00e7 beslenmek ise insan\u0131n kendi t\u00fcr\u00fcn\u00fc de yemesi do\u011fald\u0131r. T\u00fcm bu s\u00f6ylediklerimin ilk etapta kanlar\u0131 dondurdu\u011funu ve benim rahatl\u0131kla eko-fa\u015fist s\u0131fat\u0131 ile damgalanaca\u011f\u0131m\u0131 biliyorum. Ancak bana bunlar\u0131n s\u00f6ylenmesine yol a\u00e7an \u015fey, insan\u0131n kendi t\u00fcr\u00fcn\u00fcn sahip oldu\u011fu avantajlar\u0131 k\u0131skan\u00e7l\u0131kla koruma mant\u0131\u011f\u0131d\u0131r asl\u0131nda. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda insan\u0131n kendi t\u00fcr\u00fcn\u00fc yemesinin neden kan dondurucu bulundu\u011funu l\u00fckten bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn derim. Elbette insanlar birbirini yesin demiyorum, tersine m\u00fcmk\u00fcnse yeme eylemimizi en minimum d\u00fczeye indirelim d\u00fc\u015f\u00fcncesini savunuyorum. D\u00fcnyaya kendi t\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n\u0131 onaylayan ve sindiren, dahas\u0131 bu imtiyazlar\u0131n muhafazas\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan bir anlay\u0131\u015fla bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00fcrece, as\u0131l eko-fa\u015fizmi uygarl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 soyk\u0131r\u0131mlar ile h\u00fcmaniter d\u00fcnya yapm\u0131\u015f olacak.Yani bu s\u00f6ylediklerimin ekolojik bak\u0131mdan pekala kabul edilir, ama h\u00fcmanizan k\u00fclt\u00fcr bak\u0131m\u0131ndan t\u00fcyler \u00fcrpertici bulundu\u011funun ak\u0131lda bulundurulmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6ylemeden edemeyece\u011fim.<\/p>\n\n\n\n
\u0130nsan kar\u015f\u0131t\u0131 derin ekolojik anlay\u0131\u015fta sorun \u015fu, mizantroplar soyut bir insan kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 yaparak yanl\u0131\u015f bir mant\u0131k kuruyorlar. Evet her insan\u0131n bu gezgende bir bas\u0131n\u00e7 do\u011furdu\u011fu ekolojik bir ger\u00e7ektir. Ancak geli\u015fmi\u015f bir \u00fclkenin insan\u0131 ile yoksul bir Afrikal\u0131n\u0131n gezegene yapt\u0131\u011f\u0131 bas\u0131n\u00e7 hi\u00e7 de e\u015fit de\u011fildir. Dolay\u0131s\u0131yla A\u0130DS, a\u00e7l\u0131k, k\u00fcresel \u0131s\u0131nma vb olgular nedeni ile insan n\u00fcfusunun azalmas\u0131n\u0131n iyi oldu\u011funu s\u00f6ylemek ekolojik sorunlarda da ba\u015frol oynayan adalet meselesini \u0131skalamak olacakt\u0131r.. \u00c7\u00fcnk\u00fc soyut bir insan kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ekolojik problemleri \u00e7\u00f6z\u00fcms\u00fcz k\u0131lar. Bir da\u011f k\u00f6y\u00fc ile bir mega \u015fehrin ekolojik y\u00fck\u00fc ayn\u0131 de\u011fil. Mega \u015fehirler ekolojik a\u00e7\u0131dan bir felaketken, da\u011f k\u00f6y\u00fc s\u0131n\u0131rlar\u0131 \u00e7ok a\u015fmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece do\u011fan\u0131n kendi dengeleri ile uyumsuz olmayacak bir ya\u015fam bi\u00e7imidir ve burada ya\u015fayan halk Bookchin ve John Clark gibi toplumsal ekolojistlerin o nefis ifadesi ile bir eko-topluluk olacakt\u0131r. Lakin t\u00fcm bunlara ra\u011fmen e\u015fitsiz bir bi\u00e7imde de olsa biz insanlar\u0131n do\u011fayla pek uyumlu bir ili\u015fki kuramad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda \u0131skalanmamas\u0131 gereken bir ba\u015fka ger\u00e7ek. Bu y\u00fczden insanla \u201c\u00f6teki\u201dler aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fki, salt sistemsel, toplumsal bir \u00e7eli\u015fki olmaktan \u00f6te, t\u00fcrsel bir \u00e7eli\u015fkidir de. Biz insanlar her yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feyle do\u011fay\u0131 de\u011fi\u015ftiriyoruz, hatta \u00e7o\u011fu kez onu s\u00f6m\u00fcr\u00fcyoruz da, kimi zaman bu m\u00fcdahaleler da\u011f k\u00f6y\u00fc \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi eko-sitemlerin i\u00e7sel dengeleri i\u00e7inde hallolabiliyor, kimi zamansa mega-\u015fehir \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi bu sistemin ta\u015f\u0131ma kapasitesini a\u015f\u0131yor ve o zaman da bu k\u00fcresel \u0131s\u0131nma gibi k\u00f6kl\u00fc gezegensel de\u011fi\u015fimlere yol a\u00e7\u0131yor. \u0130lkel insanla uygar insan aras\u0131nda do\u011faya zarar verme noktas\u0131nda ki fark kan\u0131mca esas olarak teknik kapasite fark\u0131yd\u0131. Nitekim ilkel avc\u0131lar\u0131n yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 soyk\u0131r\u0131mlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnecek olursak ilkel insanlar\u0131nda uygar insanlar kadar teknik kapasiteye sahip olmalar\u0131 durumunda da ya\u015fam bi\u00e7imleri daha iyi olur muydu sorusunun yan\u0131t\u0131 g\u00f6n\u00fcl rahatl\u0131\u011f\u0131 ile evet olamazd\u0131.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7eli\u015fki mant\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrecek olursak, \u00f6rne\u011fin son y\u0131llarda ortaya \u00e7\u0131kan pek \u00e7ok yeni hastal\u0131k ve vir\u00fcs \u00e7e\u015fidine kar\u015f\u0131 \u00e7are bulmak i\u00e7in pek \u00e7ok hayvan deney laboratuarlar\u0131nda ya\u015fam\u0131n\u0131 ac\u0131 \u00e7ekerek kaybediyor. Diyelim ki bu deneyler hayvanlar de\u011fil de insanlar-ki amaca uygun d\u00fc\u015fen de bu asl\u0131nda-\u00fczerinde yap\u0131l\u0131yor olsayd\u0131 tavr\u0131m\u0131z ayn\u0131 olur muydu? Bu deneyleri diyelim ki \u015fu an \u00e7aresiz ve \u00f6l\u00fcme mahkum hasta insanlar \u00fczerinde yap\u0131yor olsayd\u0131k ve bu deneylerde bir \u00e7ok insan hayat\u0131n\u0131 kaybetseydi, bu konu an\u0131nda g\u00fcndeme gelir ve bilim adamlar\u0131 alternatif \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fcretmek i\u00e7in m\u00fcthi\u015f bir kamuoyu bask\u0131s\u0131 ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131rlard\u0131. Oysa her y\u0131l deneylerde \u00e7ok say\u0131da hayvan \u00f6l\u00fcyor-ki bu deneyler insanlar \u00fczerinde yap\u0131l\u0131yor olsayd\u0131 ve \u00f6len insan say\u0131s\u0131 b\u0131rakal\u0131m y\u00fcz binleri, bin iki bin civar\u0131nda olsayd\u0131, bu deneyleri yapan bilim adamlar\u0131 bunu insanl\u0131\u011f\u0131n selameti i\u00e7in yapmalar\u0131na ra\u011fmen, katil ve soyk\u0131r\u0131mc\u0131 damgas\u0131n\u0131 yemekten kurtulamayacaklard\u0131, Mengele\u2019nin deneyleri nedeni ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnecek olursak bu bir fantezi de\u011fil-ve bir avu\u00e7 hayvan aktivisti, ekolojist d\u0131\u015f\u0131nda kimsenin de umurunda de\u011fil. \u00d6rnekleri \u00e7o\u011faltabiliriz, t\u00fcm bu olgular net bir bi\u00e7imde insan\u0131n kendi t\u00fcrsel \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n her \u015feyden \u00f6nce oldu\u011funu ve bu \u00e7\u0131karlar\u0131n di\u011ferlerinin \u00e7\u0131karlar\u0131 ile \u00e7eli\u015fti\u011fini g\u00f6steriyor bize.<\/p>\n\n\n\n
Diyece\u011fim \u015fu t\u00fcm bu \u00f6rnekler ekolojik sorunlar\u0131n sadece kapitalizmin yaratt\u0131\u011f\u0131 sorunlar olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Bu noktada bir ba\u015fka \u00f6rnek her y\u0131l Asya \u00fclkelerinde bir \u00e7ok kaplan ve fil \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcyor, nedeni ise insanlara ya do\u011frudan ya da dolayl\u0131 olarak zarar vermeleri. Bu sorununun ve benzeri sorunlar\u0131n ise do\u011frudan kapitalizmle bir ba\u011f\u0131 yok, bunun tek nedeni giderek artan mega \u015fehirlerin doyurulmas\u0131 i\u00e7in, ya da n\u00fcfus art\u0131\u015f\u0131 nedeni ile yeni tar\u0131m alanlar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131 ve insanlar\u0131n vah\u015fi ya\u015fam alanlar\u0131n\u0131 istila etmeleri.<\/p>\n\n\n\n
\u0130nsan varl\u0131k zincirinin en \u00fcstteki halkas\u0131 m\u0131d\u0131r? \u0130nsan her \u015feyin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc m\u00fcd\u00fcr? \u0130nsan biricik \u00f6zne midir? E\u011fer bu sorulara yan\u0131t\u0131n\u0131z evetse insan\u0131n de\u011ferinin \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc ne? Ak\u0131l ve zihin evrim taraf\u0131ndan insana bah\u015fedilmi\u015f bir ayr\u0131cal\u0131k m\u0131 ve bu \u00fcst\u00fcnl\u00fck bizim di\u011ferleri \u00fczerindeki eylemlerimize me\u015fruluk verir mi? \u0130nsan\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmek i\u00e7in do\u011faya m\u00fcdahale etmesi ve onu de\u011fi\u015ftirmesi, d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmesi me\u015fru mudur. \u00d6yle ise bu m\u00fcdahalenin s\u0131n\u0131r\u0131 ne? Bu s\u0131n\u0131r\u0131 kim neye g\u00f6re koyacak? Sosyalistlerin bu sorunlara \u00e7ok ciddi olarak e\u011fildikleri s\u00f6ylenemez hatta eko-sosyalistlerin pek \u00e7o\u011funun \u201cyegane \u00f6zne insand\u0131r\u201d diyen Bookchin\u2019den \u00e7ok farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerini s\u00f6yleyemeyiz.<\/p>\n\n\n\n
B\u00fct\u00fcn bu sorular\u0131 insan merkezcilik olgusundan soyutlamak olas\u0131 m\u0131d\u0131r? Bir kez \u0130nsan\u0131n her \u015feyin \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc, evrimdeki ta\u00e7 noktas\u0131, biricik \u00f6zne oldu\u011funu kabul ettiniz mi insan\u0131n eyleyi\u015flerine de bir me\u015fruiyet sa\u011flam\u0131\u015f olursunuz ister istemez. Ekolojistler insan\u0131n her \u015feyin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc, varl\u0131ksal merkez, evrimsel d\u00fc\u011f\u00fcm noktas\u0131 vb H\u00fcmanistik tan\u0131mlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ekolojik krizin ard\u0131ndaki en \u00f6nemli felsefi- ahlaki neden oldu\u011funu s\u00f6ylemekteler.<\/p>\n\n\n\n
Meseleyi b\u00f6yle koyduktan sonra art\u0131k \u0130nsan merkezcilik ba\u011flam\u0131nda sosyalist d\u00fc\u015f\u00fcnceyi ele alabiliriz.<\/p>\n\n\n\n
\u0130nsan, \u0130nsan\u0131n \u00d6z\u00fc ve Praksis<\/p>\n\n\n\n
Ekoloji hareketinin \u00f6zellikle Radikal kanatlar\u0131n\u0131n Marksla aras\u0131n\u0131n iyi oldu\u011funu s\u00f6ylemek zordur. John Belamy Foster gibilerin \u201c\u015feytan kutsal kitaptan yapaca\u011f\u0131 al\u0131nt\u0131lar ile kendini hakl\u0131 \u00e7\u0131karabilir\u201d \u015feklindeki Latin atas\u00f6z\u00fcn\u00fc hakl\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131rcas\u0131na Marks\u0131n asl\u0131nda ne kadar ekolojist oldu\u011funu ispatlama \u00e7abalar\u0131n\u0131 bir yana b\u0131rakarak i\u015fe ba\u015flayabiliriz i\u015fin do\u011frusu. Marksta do\u011fayla insan aras\u0131nda kopmaz ba\u011flara dikkat \u00e7eken, \u00e7evre kirlili\u011fi olarak adland\u0131r\u0131lan olgular\u0131 k\u0131nayan, insan\u0131n bu t\u00fcr eylemleri ile ilgili uyar\u0131larda bulunan ifadeler kadar, bol bol do\u011fa \u00fczerinde egemenlik, insan\u0131n emek yolu ile d\u00fcnyay\u0131 b\u00fct\u00fcn\u00fc ile insanla\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131 \u00f6neren, hatta d\u00fcnyay\u0131 koca bir fabrikaya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme arzusunu i\u00e7eren ifadelere de rastlar\u0131z. Ancak Eko sosyalistlerin \u00e7o\u011fu-belki Bookchin hari\u00e7, ki o da marksizmle anar\u015fizmin sentezini yapan bir Anarko-kom\u00fcnalist d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr oldu\u011fu i\u00e7in bu konuda daha nettir-Marksla aralar\u0131ndaki miras ba\u011f\u0131n\u0131 korumaya \u00f6zen g\u00f6sterir ve marks\u0131n ilerlemeci ifadelerine ciddi ele\u015ftiriler getirmezler, daha \u00e7ok bunlar\u0131n ba\u011flam\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiren yorumlarla sorunu a\u015fmaya gayret ederler. Sol ekolojistlerin bir k\u0131sm\u0131n\u0131n (\u00f6zellikle Thomas Eberman ve Rainer Trampet gibi ye\u015fil sosyalistler) marks\u0131n kendi d\u00f6neminin ilerleme ruhundan etkilendi\u011fini, dolay\u0131s\u0131yla g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ekolojik meselelerinde onun ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir veri olarak kabul edilemeyece\u011fi y\u00f6n\u00fcnde fikirleri olsa da, ekolojik sol Marksist ba\u011flam\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda yer almaz. Hatta onun bir Victoria\u2019n epistem oldu\u011fu bi\u00e7imindeki ele\u015ftirileri, marks\u0131n asl\u0131nda burjuvazinin olay ufkundan \u00e7\u0131kamad\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki radikal ekolojist-\u00f6zellikle Boockhinci- ele\u015ftirileri kabul ettikleri de s\u00f6ylenemez.<\/p>\n\n\n\n
\u201cGer\u00e7ek s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesinin olanaklar\u0131n\u0131 g\u00f6rmeyi, kapitalizme y\u00f6neltilen fiili kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 anlamay\u0131 \u00f6mr\u00fc boyunca reddeden Marx, etkin ve somut bi\u00e7imde, ku\u015faklar\u0131n feda edilmesini gerektiren kapitalist geli\u015fmenin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ve ilerlemesi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.\u201d(2)<\/p>\n\n\n\n
diyen Zerzan\u0131 kabul edecek eko-sosyalist pek yoktur. Oysaki bu ele\u015ftiri kom\u00fcnist manifestodan, hatta Grundrise\u2019den, daha \u00f6tesi olgunluk eseri kapitalden yola \u00e7\u0131k\u0131larak rahatl\u0131kla yap\u0131labilir. Ger\u00e7ekten de marks\u0131n g\u00f6z\u00fcnde kapitalizm ve burjuvazi ilerici bir rol oynuyordu. \u00c7\u00fcnk\u00fc Marks i\u00e7in devrim bir \u00fcretim tarz\u0131ndan bir ba\u015fka \u00fcretim tarz\u0131na ge\u00e7i\u015fti. Ve kapitalizm yapt\u0131klar\u0131 ile sosyalizmin yolunu a\u00e7\u0131yordu. \u00c7\u00fcnk\u00fc kapitalizm yaratt\u0131\u011f\u0131 \u00fcretimsel devrimle kom\u00fcnist toplumda her kesin ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmek i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fma sorununu a\u015facak bir zemin haz\u0131rl\u0131yordu. Bundan dolay\u0131 kimi eko-sosyalistler post-end\u00fcstriyel toplumun ekolojik bak\u0131mdan sorun olu\u015fturmayacak bir \u00fcretim mant\u0131\u011f\u0131n\u0131 geli\u015ftirdi\u011fini, kapitalizmin yaratt\u0131\u011f\u0131 teknik olanaklarla bizlerin do\u011faya a\u015f\u0131r\u0131 y\u00fck bindirmemizi \u00f6nleyecek bir zemin yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunurlar. Bunlara de\u011finme nedenim marks\u0131n ne kadar olumsuz bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr oldu\u011funu g\u00f6stermek i\u00e7in de\u011fil-\u00e7\u00fcnk\u00fc benzeri fikirlere Marks kadar determinist bir bak\u0131\u015f olmasa da Proudhonda, Bakunin\u2019de de rastlamak olas\u0131d\u0131r, klasik anar\u015fistler de d\u00f6nemin ilerleme mant\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00e7ekiminden uzak kalamam\u0131\u015ft\u0131r-ekolojik solun ekonomi, toplumsall\u0131k vb konularda marks\u0131n miras\u0131n\u0131 sahiplenmesi halinde ekolojist bir perspektif edinmesinin bir hayli g\u00fc\u00e7 oldu\u011funu g\u00f6stermek i\u00e7indir. O y\u00fczden bundan sonra se\u00e7ece\u011fim ba\u015fka \u00f6rnekler de Marksla ekolojik d\u00fc\u015f\u00fcnce aras\u0131nda Belamy Foster gibi uyu\u015fma de\u011fil, uyu\u015fmazl\u0131klar\u0131 sergilemek i\u00e7in olacakt\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla tekrarlama bahas\u0131na Marks\u2019tan yola \u00e7\u0131karak ekolojist olunmayaca\u011f\u0131 gibi, Marksist ba\u011flamda kal\u0131narak sol bir ekolojizm de olamayaca\u011f\u0131n\u0131 savunaca\u011f\u0131m. T\u00fcm bunlar Marks\u0131n \u00f6n\u00fcm\u00fcze koydu\u011fu sorunlar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcmsemeyi gerektirmez elbette, bug\u00fcn bile marks\u0131n kapitalizm ele\u015ftirileri, sol \u00fctopyas\u0131 \u00f6nemsenecek konumda. Ama ekolojizm b\u00fct\u00fcn\u00fc ile ba\u015fka bir ba\u011flam ve o ba\u011flama girmek i\u00e7in Marks\u0131n da, dolay\u0131s\u0131yla onun zeminini olu\u015fturan ayd\u0131nlanman\u0131n da, h\u00fcmanizmin de kap\u0131n\u0131n e\u015fi\u011finde b\u0131rak\u0131lmas\u0131 gerekir.<\/p>\n\n\n\n
Ekolojizm ile Marksizm aras\u0131nda olu\u015fan uyumsuzluk en \u00e7ok kendini emek ontolojisi dedi\u011fimiz Marksist tasavvurda ortaya koyar. Bu anlamda emek ve emek\u00e7ilik temelinde varolan sosyalist hareketler ile ekolojistler derin bir anla\u015fmazl\u0131k i\u00e7indedirler. \u00c7\u00fcnk\u00fc ekolojizm insan\u0131n do\u011faya m\u00fcdahalesini s\u0131n\u0131rland\u0131rma \u00e7abas\u0131ndayken Marksist sosyalizm, Anarko-kom\u00fcnizm gibi emek y\u00f6nelimli siyasi ak\u0131mlar eme\u011fi insan\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesinin, onun \u00f6z\u00fcn\u00fcn a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n bir tezah\u00fcr\u00fc olarak g\u00f6rm\u00fc\u015flerdir. Bu da onlar\u0131 insan ihtiyac\u0131, bu ihtiya\u00e7lar\u0131n \u00f6nceli\u011fi ve bu eksende ekonomik \u00f6rg\u00fctlenmeyi ekolojik sorunlar\u0131n \u00f6n\u00fcne koymas\u0131na neden olmu\u015ftur. Marksa g\u00f6re \u00e7al\u0131\u015fmak, \u00fcretmek, k\u0131sacas\u0131 insan eme\u011fi, insan\u0131n kendini ger\u00e7ekle\u015ftirmesinin yani insan olmas\u0131n\u0131n bir tezah\u00fcr\u00fcd\u00fcr. \u0130nsan do\u011fay\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc m\u00fcddet\u00e7e insan olmak vasf\u0131 kazanacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u201cEvrensel denen tarih, insan\u0131n insani emek sayesinde \u00fcremesinden, do\u011fan\u0131n insan i\u00e7in olu\u015fumundan ba\u015fka bir\u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. (..) \u0130nsan, \u00f6zellikle nesneler d\u00fcnyas\u0131n\u0131 \u015fekillendirerek kendini t\u00fcrsel bir varl\u0131k olarak ileri s\u00fcrmeye ba\u015flar. Bu \u00fcretim onun yarat\u0131c\u0131 t\u00fcrsel ya\u015fam\u0131d\u0131r. Bu \u00fcretim sayesinde insan\u0131n eseri ve ger\u00e7ekli\u011fi olarak belirir. Demek ki \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n nesnesi, insan\u0131n t\u00fcrsel ya\u015fam\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesidir. \u0130nsan kendini yaln\u0131zca bilinci i\u00e7inde entelekt\u00fcel olarak yeniden \u00fcretmekle kalmaz, ama faal olarak, ger\u00e7ek olarak kendini kendi yarat\u0131s\u0131n\u0131n d\u00fcnyas\u0131nda da seyreder.\u201d(3)<\/p>\n\n\n\n
Marks i\u00e7in nihai hedef emek arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile tamamen insanla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f insan yap\u0131m\u0131 bir d\u00fcnya yaratmakt\u0131r. Bacon ile ba\u015flayan Descartes\u2019le doruk noktas\u0131na varan insan\u0131n do\u011fay\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmesi faaliyetinin onun \u00f6znelli\u011finin de b\u00fct\u00fcn\u00fc olmas\u0131, bir anlamda insan\u0131n \u00d6ZNE olmas\u0131n\u0131n en yetkin bi\u00e7imidir.<\/p>\n\n\n\n
Marks\u0131n Prometeci, Faustyen ufku Marcuse, Adorno gibi neo-marksistlerin bile ele\u015ftirisine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Adorno Marks\u0131n d\u00fcnyay\u0131 dev bir at\u00f6lye yapmak istedi\u011fini s\u00f6ylerken, end\u00fcstriyalizm ele\u015ftirisi noktas\u0131nda ekolojistlerin kendisine bir \u00e7ok \u015fey bor\u00e7lu oldu\u011fu Marcuse Promete ele\u015ftirisi ile \u00f6rt\u00fck bir Marks ele\u015ftirisi de yapm\u0131\u015f olur.<\/p>\n\n\n\n
\u201cPrometheus bast\u0131rma yoluyla emek, \u00fcretkenlik ve ilerleme k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn kahraman\u0131d\u0131r\u2026 tanr\u0131lara kar\u015f\u0131 doland\u0131r\u0131c\u0131 ve (ac\u0131 \u00e7eken) asidir. S\u00fcrekli ac\u0131 pahas\u0131na k\u00fclt\u00fcr\u00fc yarat\u0131r. \u00dcretkenli\u011fi, durmaks\u0131z\u0131n hayata h\u00fckmetme \u00e7abas\u0131n\u0131 simgeler\u2026. Prometheus ba\u015far\u0131 ilkesinin arketipik kahraman\u0131d\u0131r.\u201d(4)<\/p>\n\n\n\n
Hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz marks\u0131n t\u00fcm bu \u00fcretimci kutsay\u0131\u015flar\u0131n\u0131n, prometyan ve faust\u00e7u imgelerinin ard\u0131nda onun h\u00fcmaniteryan idealleri vard\u0131r. O \u00fcretimci geli\u015fme de, burjuvazinin devrimcili\u011fin de insanlar\u0131n \u201cfiziksel ve tinsel enerjilerinin \u00f6zg\u00fcrce geli\u015fimi, tamamen geli\u015fmi\u015f bireyin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131\u201d gibi insan\u0131 ba\u011flayan s\u0131n\u0131rlardan kurtulmas\u0131 idealini bulur. Marks i\u00e7in insan\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc her \u015feyden \u00f6ncedir. \u0130nsan\u0131 kahreden zorunluluklar-ki bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu \u00fcretim bi\u00e7imindeki gerilikten do\u011fan zahmetli i\u015flerdir ve bunlar insan\u0131n do\u011fa kar\u015f\u0131s\u0131ndaki esaretinin simgeleridir. Burjuvazi \u00fcretim g\u00fc\u00e7lerinde yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 devrimci geli\u015fme ile maddi bollu\u011fu yaratarak insan\u0131n\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesinin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7maktad\u0131r. \u0130nsan ilk kez zorunluluklar\u0131n k\u00f6leli\u011finden kurtulma \u015fans\u0131na sahip olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n
Nitekim Marshal Berman bir anlamda ilk eko-sosyalist olarak tan\u0131mlayaca\u011f\u0131m\u0131z Marcuse\u2019nin insan do\u011fa uyumu meselesine dair tezlerinin marksist bir perspektiften ele\u015ftirisini yapar.<\/p>\n\n\n\n
\u201cSon olarak Franfurt okulunun her zaman yapt\u0131\u011f\u0131 gibi Marcuse\u2019nin de insan ile do\u011fa aras\u0131ndaki uyumu vurgulamas\u0131 de\u011ferli. Ama bu denge ve uyumun somut i\u00e7eri\u011fi ne olursa olsun-bu da kendi ba\u015f\u0131na yeterince zorlu bir sorun-onun yarat\u0131lmas\u0131 i\u00e7in muazzam bir Prometheusv\u00e2ri etkinlik ve \u00e7aban\u0131n gerekece\u011fini de anlamal\u0131y\u0131z. Dahas\u0131 yarat\u0131ld\u0131ktan sonra da s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi gerekecektir bunun. \u00dcstelik modern ekonominin dinamizmi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse, insanl\u0131\u011f\u0131n bu sallant\u0131l\u0131 dengeyi s\u00fcrd\u00fcrmek ve bulan\u0131k havada eriyip gitmekten korunmak i\u00e7in durmaks\u0131z\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131-Sisufus gibi, ama hep yeni y\u00f6ntemler ve ara\u00e7lar geli\u015ftirerek \u00e7abalamas\u0131-gerekecek\u201d (5)<\/p>\n\n\n\n
Hi\u00e7 ku\u015fku yok ki Andre Gorz gibi \u00e7a\u011fda\u015f sosyalistlerin bir\u00e7o\u011fu eme\u011fi ve \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 bu denli y\u00fcceltmese de Marks\u2019 taki \u00f6zne teorisini yap\u0131 s\u00f6k\u00fcm\u00fcne tabi k\u0131lmazlar. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz ekososyalistleri emek ontolojisindeki sorunlar\u0131n bilincindedirler. Ama onun dayand\u0131\u011f\u0131 \u00f6zne fikri ile hesapla\u015fmak yerine onun ba\u011flam\u0131n\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Nitekim Joel Kovel eme\u011fe ekolojik duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n, onun \u00f6zg\u00fcrle\u015fimiyle kazand\u0131r\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 belirtir. Bunu da eme\u011fe di\u015fil bir \u00f6ge olarak atfetti\u011fi duyarl\u0131l\u0131k kavram\u0131n\u0131 monte ederek yapar. Bu, emek olarak insani faaliyetin do\u011fayla temasa ge\u00e7ti\u011fi noktada do\u011fay\u0131 ara\u00e7la\u015ft\u0131rmak yerine, benli\u011fi do\u011faya do\u011fru a\u00e7arak, onu do\u011fal d\u00fcnyay\u0131 i\u00e7ine alacak bi\u00e7imde geni\u015fleterek yap\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u201cDolay\u0131s\u0131yla emekteki duyarl\u0131l\u0131k an\u0131n\u0131 yeniden yakalamak, varl\u0131\u011f\u0131n aktif bi\u00e7imde a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 gerektirir. D\u00fcnyay\u0131 emip \u00f6znel olarak kayda ge\u00e7irmekten ibaret de\u011fildir bu. Varl\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnyaya, d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcne bir girizgah \u015feklinde a\u00e7ar ; sonra \u015fiir yazmaya, \u015fark\u0131 bestelemeye g\u00fcne\u015f f\u0131r\u0131nlar\u0131 in\u015fa etmeye ba\u015flar.\u201d (6)<\/p>\n\n\n\n
Kovel\u2019in \u201ceme\u011fi \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirme\u201d d\u00fc\u015f\u00fcncesinden kast\u0131, eme\u011fin kapitalist tahakk\u00fcm alt\u0131nda kendi yarat\u0131c\u0131 \u00f6z\u00fcne yabanc\u0131la\u015farak kapitalist birikim rejiminin arac\u0131 olmas\u0131d\u0131r. Yarat\u0131c\u0131 bir edim olarak emek yahut insan, kendi \u00f6z\u00fcne yabanc\u0131la\u015farak de\u011fi\u015fim de\u011ferinin emri alt\u0131nda nesnele\u015fti\u011fi, \u015feyle\u015fti\u011fi i\u00e7in d\u00fcnya da emek arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u015feyle\u015fmekte nesnele\u015fmektedir. Oysa emek bu yabanc\u0131la\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 boyunduruktan kurtulur da insanca bir edim olarak yarat\u0131c\u0131 bir faaliyete d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrse, o zaman emekte d\u00fcnyay\u0131 nesnele\u015ftiren bir etkinlik olmaktan \u00e7\u0131kacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Ancak bu perspektif kan\u0131mca sorunun as\u0131l noktas\u0131n\u0131 \u0131skalamakta. Yarat\u0131c\u0131 bir etkinli\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015fse de eme\u011fin d\u00fcnyay\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren bir etkinlik olma durumunun onun \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesi durumunda da s\u00fcrecek olmas\u0131 devam edecektir. Eme\u011fin yarat\u0131c\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcn selamlanmas\u0131 Marksizmin insan merkezci bak\u0131\u015f\u0131n\u0131n net bir \u00f6rne\u011fidir. Nitekim eme\u011fin yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n kutsanmas\u0131 olgusuna Homo Faber (ara\u00e7 yapan insan) diyen Hannah Arendt ara\u00e7\u00e7\u0131 insan\u0131n d\u00fcnyay\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme faaliyetinin kendisinin bir \u015fiddet i\u00e7erdi\u011fini s\u00f6yler.<\/p>\n\n\n\n
\u201cHomo Faber\u2019in i\u015fi, imalat, \u015feyle\u015fmeyi i\u00e7erir. B\u00fct\u00fcn \u015feylerde hatta yap\u0131lar\u0131 en k\u0131r\u0131lgan olanlarda bile mevcut olan kat\u0131l\u0131k i\u015fin \u00fczerinde y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc malzemeden ileri gelir. Ama bu malzeme do\u011fan\u0131n hanesini de\u011fi\u015ftirmeden toplayabilece\u011fimiz veya yan\u0131ndan ge\u00e7ip gidece\u011fimiz, topra\u011f\u0131n yada a\u011fa\u00e7lar\u0131n \u00fcr\u00fcnlerinden farkl\u0131 olarak, basit\u00e7e verili ve var de\u011fildir. Bu malzemenin kendisi dahi ister odun yapmak \u00fczere a\u011fac\u0131n kesilmesinde oldu\u011fu gibi bir ya\u015fam s\u00fcrecinin katli \u015feklinde, ister yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn derinliklerinde \u00e7\u0131kart\u0131lan demir, ta\u015f yada mermerde oldu\u011fu gibi do\u011fan\u0131n daha yava\u015f i\u015fleyen s\u00fcre\u00e7lerinden birine m\u00fcdahale ederek kesintiye u\u011fratmak bi\u00e7iminde olsun, insan elinin bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Bu ihlal ve \u015fiddet b\u00fct\u00fcn imalatlar i\u00e7in s\u00f6z konusudur ve insan eseri d\u00fcnyan\u0131n yarat\u0131c\u0131s\u0131 Homo Faber her zaman do\u011fan\u0131n tahrip\u00e7isi olmu\u015ftur\u2026. Sadece Homo Faber b\u00fct\u00fcn yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn efendisi ve Tanr\u0131s\u0131 olarak davran\u0131r. \u00dcretkenli\u011fi Yarat\u0131c\u0131-Tanr\u0131 imgesinden g\u00f6r\u00fcl\u00fcr ; Ne var ki burada Tanr\u0131 ex nihilo (hi\u00e7 yoktan) yarat\u0131rken insan belli bir cevherden yarat\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla insan\u0131n \u00fcretkenli\u011fi ancak Tanr\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 do\u011fan\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 tahrip ettikten sonrad\u0131r ki insan yap\u0131m\u0131 bir d\u00fcnya kurabildi\u011fi i\u00e7in tan\u0131m gere\u011fi Promethean bir devrime yol a\u00e7mak zorundayd\u0131.\u201d (7)<\/p>\n\n\n\n
Ekolojik a\u00e7\u0131dan emek-de\u011fer teorisini b\u00fct\u00fcn\u00fcyle sorunlu k\u0131lan onun \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ya da k\u00f6leli\u011fi de\u011fil \u00fcretkenli\u011fidir. \u0130nsan\u0131n kendi hayatiyetinin devam\u0131 i\u00e7in bir bal\u0131k avlamas\u0131 da \u015fiddettir, ancak bu \u015fiddet y\u0131k\u0131c\u0131 de\u011fildir. Ancak bir end\u00fcstri haline gelip mega \u015fehirler i\u00e7in tonlarca bal\u0131k yakaland\u0131\u011f\u0131nda bu bir soyk\u0131r\u0131ma d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Biri ge\u00e7imlik bir edim olarak bir i\u015f yapmaktad\u0131r, di\u011feri ise bir s\u00fcreci \u00f6rg\u00fctlemektedir. Bu bak\u0131mdan biz ekolojistler do\u011fa \u00fczerindeki tahakk\u00fcm olgusunu sadece kapitalizmin s\u0131rt\u0131na y\u0131k\u0131p, su\u00e7u de\u011fi\u015fim de\u011ferine at\u0131p kullan\u0131m de\u011ferinin yerine ge\u00e7mesiyle sorunun \u00e7\u00f6z\u00fclece\u011fini s\u00f6ylemeyiz. Bu bak\u0131mdan biz ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir olgu olan end\u00fcstriyalizm kavram\u0131n\u0131 kapitalizmden daha \u00f6nemli buluruz. \u00c7\u00fcnk\u00fc aslolan bir \u00fcretim bi\u00e7imi olarak kapitalizm de\u011fil, \u00fcretim s\u00fcrecinin bizatihi kendisidir. End\u00fcstriyalizm kavram\u0131yla do\u011fan\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi olgusunun bir toplumsal \u00f6rg\u00fctlenmeye d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc kastetmekteyim. Dolay\u0131s\u0131yla biz ekolojistlerin \u00fcretim kavram\u0131yla sorunlar\u0131 oldu\u011fu yads\u0131namaz bir ger\u00e7ektir. Ve bu nedenle biz bizatihi emek olgusunun b\u00fct\u00fcn\u00fcyle ortadan kalkaca\u011f\u0131, i\u015fin \u00f6rg\u00fctlenmeyece\u011fi bir \u015feylerin \u00fcretilmeyece\u011fi bir eko toplum tahayy\u00fcl ederiz. Diyebilirim ki ekolojistlerin salt Teknolojinin kullan\u0131m bi\u00e7imiyle de\u011fil, bizatihi kendisiyle sorunlar\u0131 vard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc ekolojik etik a\u00e7\u0131s\u0131ndan do\u011fan\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi kavram\u0131 insan\u0131 merkeze alan, hiyerar\u015fik, t\u00fcrc\u00fc, insan merkezci bir zihniyetin tezah\u00fcr\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n
Son tahlilde modern sosyalizm ise insan\u0131 merkeze alan, onun ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 birincil \u00f6ncelik olarak g\u00f6ren, insan\u0131n eme\u011fin toplumsal \u00f6rg\u00fctlenmesiyle do\u011fay\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmesi sonucu g\u00f6reli bir refah elde etmesini ama\u00e7 edinen ve t\u00fcm bunlar\u0131 ak\u0131l d\u0131\u015f\u0131 olan kapitalizmden daha iyi yapma iddias\u0131nda bulunan bir siyasal tahayy\u00fcld\u00fcr. Bu maksat alt\u0131nda da insan\u0131 (eme\u011fi) \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirmeyi asli ama\u00e7 edinen, \u00fcretim s\u00fcrecinden do\u011fan s\u0131n\u0131fsal konumlan\u0131\u015flar\u0131 kuramsal sisteminin merkezine yerle\u015ftiren bir siyasal \u00f6\u011fretidir. Bu bak\u0131mdan modern sosyalist \u00f6\u011fretide insan merkezcilik ar\u0131zi, sisteme d\u0131\u015fardan ta\u015f\u0131nan bir \u015fey de\u011fil bizatihi \u00f6\u011fretiye m\u00fcndemi\u00e7 olan bir olgudur. Dolay\u0131s\u0131yla tekrar etme pahas\u0131na diyebiliriz ki bu haliyle sosyalist \u00f6\u011freti ekolojik kayg\u0131lar g\u00fcdebilir, do\u011fan\u0131n daha az tahrip oldu\u011fu bir toplumsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc de hedefleyebilir. \u2013Ekososyalizm denilen ak\u0131m da asl\u0131nda sosyalist \u00f6\u011fretiye ekolojik kayg\u0131lar monte eden bir anlay\u0131\u015ft\u0131r \u00f6z\u00fcnde \u2013 ancak t\u00fcm bunlar sosyalizmi ekolojist k\u0131lmaz, olsa olsa sol bir \u00e7evrecilik olur bu.<\/p>\n\n\n\n
\u0130nsan merkezcilik sol tasavvurun ruhuna \u00f6ylesine i\u015flemi\u015ftir ki eko sol anlay\u0131\u015flar i\u00e7inde m\u00fcstesna bir yere sahip olan Bookchin bile, Toplumsal Ekolojinin insan merkezci olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, insan\u0131n daha geli\u015fmi\u015f, kompleks bir canl\u0131 t\u00fcr\u00fc olmas\u0131n\u0131 ona di\u011fer varl\u0131klar \u00fczerinde hakimiyet kurma hakk\u0131 vermedi\u011fini s\u00f6yledikten sonra, d\u00f6ner ve insan\u0131n ekosisteme olumlu m\u00fcdahalesini savunur, bu m\u00fcdahalenin evrimin yol a\u00e7abilece\u011fi olas\u0131 hatalar\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ece\u011fini ifade eder. <\/p>\n\n\n\n
\u201cAma ilk do\u011fa insani ya\u015fam i\u00e7in oldu\u011fu kadar insani olmayan bir ya\u015fam i\u00e7in de biyotik bak\u0131mdan daha verimli k\u0131l\u0131nabilir ve ekolojik y\u00f6nelimli bir insan ak\u0131lc\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve tekni\u011finin m\u00fcdahalesi bir\u00e7ok evrimci ilerlemeyi-evrim yaln\u0131zca \u2018Do\u011fa Anaya\u2019 b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kabilecek zararl\u0131 kazalar\u0131n ve tesad\u00fcfi olaylar\u0131n hasar verici etkilerini azaltacak ilerlemeleri-besleyebilir. Yine, ne t\u00fcr bir toplum yaratt\u0131\u011f\u0131m\u0131za ba\u011fl\u0131 olarak k\u00f6r zorunlulu\u011fun a\u00e7\u0131k g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc ak\u0131lc\u0131l\u0131kla yumu\u015fat\u0131labildi\u011fi ve gereksiz ac\u0131lar\u0131n insan ilgisi ve \u00f6zeniyle azalt\u0131labildi\u011fi yeni bir olas\u0131l\u0131k alan\u0131 ortaya \u00e7\u0131kabilir\u201d (8)<\/p>\n\n\n\n
Bu perspektifin ne denli kibirli oldu\u011fu, dahas\u0131 \u0130nsana Tanr\u0131 rol\u00fc oynatarak do\u011fal evrime m\u00fcdahale etmeyi me\u015fru g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc, evrimsel se\u00e7ilimi kendimizce tayin edilmi\u015f do\u011fru ya da yanl\u0131\u015flara g\u00f6re y\u00f6nlendirmeye kalk\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k. <\/p>\n\n\n\n
Oysaki sorun \u00e7ok a\u00e7\u0131k, bug\u00fcn temel sorunumuz salt insanlar\u0131n refah\u0131 de\u011fil, bir b\u00fct\u00fcn olarak gezegenin refah\u0131d\u0131r. Bu refah\u0131n insan\u0131 da kapsamas\u0131 ise, hem perspektifimizin b\u00fct\u00fcnc\u00fcl olmas\u0131, hem de insan\u0131n refah\u0131n\u0131n ancak do\u011fan\u0131n refah\u0131 ile birlikte olabilece\u011fi, insan\u0131n bug\u00fcne k\u0131yasla bir hayli yoksul bir ya\u015fam bi\u00e7imini tercih emesi ile m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ancak Joel Kovel gibi eko-sosyalistler de bile h\u00e2l\u00e2 insani refah konusuna \u00f6nem verme perspektifinin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u00e7ok a\u00e7\u0131k. Dolay\u0131s\u0131yla bug\u00fcnk\u00fc zihniyet yap\u0131m\u0131z\u0131 de\u011fi\u015ftirmedi\u011fimiz ve insan merkezci kavray\u0131\u015ftan vazge\u00e7medi\u011fimiz s\u00fcrece, kapitalizmi a\u015fsak bile gezegenin kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131\u011f\u0131 sorunlar\u0131 a\u015famay\u0131z. Kapitalizm yeterlilik kavram\u0131n\u0131 tahrip etti\u011fi i\u00e7in ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131 yaratt\u0131, ama modern sosyalizm de h\u00e2l\u00e2 insan\u0131 merkeze ald\u0131\u011f\u0131, onun \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 gezegenin refah\u0131ndan daha \u00f6ncelikli g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in en az kapitalizm kadar y\u0131k\u0131c\u0131 olma potansiyelini muhafaza ediyor.<\/p>\n\n\n\n
\u201cDevrimcilerin ve reformistlerin amac\u0131 hemen hemen her zaman ekonominin yeniden d\u00fczenlenmesidir. Zenginlik yeniden da\u011f\u0131t\u0131lmal\u0131d\u0131r. Kapitalist, kom\u00fcnist, sosyalist, Sendikalist, her ne ise, hepsi ekonomiyle alakal\u0131d\u0131r. Neden? \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00fcretim do\u011falla\u015ft\u0131r\u0131lmaktad\u0131r, bilim her zaman ekonomiyi anlayabilir, ve \u00e7al\u0131\u015fma sadece gerekli bir k\u00f6t\u00fcl\u00fckt\u00fcr\u201d (9)<\/p>\n\n\n\n
Oysa bu h\u00e2l\u00e2 h\u00fcmanizmin perspektifinden bakmam\u0131zdan do\u011fuyor. \u0130nsan\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesi i\u00e7in ekonominin zorunluluklar\u0131ndan dayatmalar\u0131ndan kurtulmas\u0131 gerekir, yoksulluk sorunuyla ba\u015f etmemiz gereklidir, gezegenin refah\u0131 ekonominin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcnden ge\u00e7er t\u00fcr\u00fc \u00f6nermeler Eko-sosyalizmin ufku i\u00e7inde \u00f6nemli bir yer tutar.. Oysa yineleyerek de olsa belirtti\u011fim gibi insan\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve refah\u0131 ile gezgeninki aras\u0131nda bir ters orant\u0131 mevcut, insan\u0131n kendini \u00f6zger\u00e7ekle\u015ftirimi di\u011ferlerinin aleyhine i\u015fliyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc insan\u0131n do\u011fal rakibi yok, insan\u0131 biyosferin s\u0131n\u0131rlar\u0131 ile kay\u0131t alt\u0131na alacak bir d\u0131\u015fsal bask\u0131 mevcut de\u011fil. Yani insan\u0131n do\u011fal kontrol\u00fc olanakl\u0131 de\u011fil, insan\u0131 kontrol\u00fc ancak yine insanla m\u00fcmk\u00fcn olabiliyor. Hal b\u00f6yle olunca da biyosferin dengeleri insan\u0131n insaf\u0131na kal\u0131yor. Bu durumda insanlar zorunlu olarak yeterlili\u011fe dayal\u0131, ademi merkezile\u015fmi\u015f, fazla giriftle\u015fmemi\u015f bir siyasal d\u00fczeyde, ekonomik olarak bug\u00fcnle k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131nda yoksul bir hayat s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr ise gezgenin \u00e7\u0131kar\u0131na bir \u015feyler yapm\u0131\u015f oluyorlar.<\/p>\n\n\n\n
\u201cKapitalizm tahakk\u00fcm\u00fcn bir \u015feklidir, onun kayna\u011f\u0131 de\u011fil. \u00dcretim ve end\u00fcstriyalizm uygarl\u0131\u011f\u0131n par\u00e7alar\u0131d\u0131r, daha ya\u015fl\u0131 bir miras ve kapitalizmden daha k\u00f6kl\u00fc.\u201d (10)<\/p>\n\n\n\n
Sorunlar\u0131m\u0131z\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc eme\u011fin de\u011fil, gezegenin insan\u0131 da i\u00e7ine alacak bi\u00e7imde \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bir b\u00fct\u00fcn olarak tahakk\u00fcm asli sorunumuzdur ve bug\u00fcn insan merkezcilik en \u00f6nemli tahakk\u00fcm bi\u00e7imlerinden biridir ve bizim bu tahakk\u00fcm tasavvurundan kurtulmam\u0131z ve gezgenin di\u011fer bireyleri ile e\u015fitlik\u00e7i bir anlay\u0131\u015f in\u015fa etmemiz gereklidir.<\/p>\n\n\n\n
\u201cE\u011fer kabilecili\u011fi ve insanmerkezcili\u011fi ortadan kald\u0131r\u0131r ve e\u011fer ekolojinin kanunlar\u0131 i\u00e7ersinde ya\u015far ve Kontinuumun rehberli\u011fini benimsersek, yolda\u015f d\u00fcnyal\u0131lar olarak adland\u0131rabilece\u011fimiz, ve adland\u0131rmam\u0131z gereken di\u011fer milyonlarca t\u00fcr ile gezegen \u00fczerinde uyum i\u00e7ersinde ya\u015farken bulaca\u011f\u0131z.\u201d (11)<\/p>\n\n\n\n
Sosyalizm nas\u0131l insan\u0131 merkeze alan bir siyasa \u00f6\u011freti ise, saf hali ile ekolojizm de-ki ben ekolojizm ile daha \u00e7ok eko-feminizm, derin ekolojik anar\u015fizm ve derin ekoloji ile uyumlu toplumsal ekolojiyi, derin ekolojik sol ve salt derin ekoloji, manevi ekoloji gibi insan merkezci olmayan, ekosantrik radikal ekolojik tasavvurlar\u0131 kastediyorum-do\u011fay\u0131 eksene alan do\u011fan\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015fimini \u00f6\u011fretisinin kalk\u0131\u015f noktas\u0131 yapan ve do\u011fay\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeyi de\u011fil, insan\u0131n do\u011fal s\u0131n\u0131rlar ile uyumlu do\u011fan\u0131n d\u00f6ng\u00fc ve ritimlerine g\u00f6re ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bir ekolojik toplumsal hayat tasavvurunu ama\u00e7layan bir siyasi toplumsal \u00f6\u011fretidir.<\/p>\n\n\n\n
\u201cDerin ekoloji. Do\u011fa\u2019n\u0131n birbiriyle ilintili s\u00fcre\u00e7lerden olu\u015fan hassas dokusunu incelemeyi ve bu incelemenin bizim Do\u011fayla ve kendi aram\u0131zdaki etkile\u015fimlerimize uygulanmas\u0131n\u0131 kapsar. Derin ekolojinin ilkeleri, yery\u00fcz\u00fcndeki insan ya\u015fam\u0131n\u0131n ve insans\u0131z ya\u015fam\u0131n serpilip geli\u015fmesinin ve esenli\u011finin kendi i\u00e7inde bir de\u011ferinin olmas\u0131, ya\u015fam bi\u00e7imlerinin zenginlik ve \u00e7e\u015fitlili\u011finin bu de\u011ferlerin geli\u015fmesine katk\u0131da bulunmas\u0131 ve kendi ba\u015flar\u0131na birer de\u011fer olmalar\u0131, insanlar\u0131n ya\u015famsal gereksinimleri d\u0131\u015f\u0131nda bu zenginlik ve \u00e7e\u015fitlili\u011fi azaltmaya haklar\u0131n\u0131n bulunmamas\u0131d\u0131r.\u201d (12)<\/p>\n\n\n\n
G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi ekolojizm ile modern sosyalizm ayr\u0131 ayr\u0131 akan birer \u0131rmaklar, ama\u00e7lar\u0131 d\u00fczeyinde bu ikisi aras\u0131nda mahiyet fark\u0131 vard\u0131r ve hali haz\u0131rdaki ana ak\u0131m modern sosyalizm h\u00fcmanizmle ayd\u0131nlanma ile yani bir b\u00fct\u00fcn olarak modernlikle vedala\u015fmad\u0131k\u00e7a ekolojist bir sentez olu\u015famaz. Bu halleri ile ekolojizm ve sosyalizm (sosyalizm tez, ekolojizm anti-tez) birbirleri ile diyaloglar kurabilen, sosyalistler ekolojik kayg\u0131lar g\u00fcderse m\u00fcttefik, e\u011fer sosyalist tassavurlar Leninist bir eksende olursa da has\u0131m olacak iki siyasal \u00f6\u011fretidir. Dolay\u0131s\u0131yla ekolojistler ve sosyalistler ittifak yapabilirler, birlikte eyleyi\u015flerde bulunabilirler, birbirlerinden beslenebilir, birbirlerinden kimi \u00f6\u011feleri alabilirler (eko-sosyalizm gibi) ama sosyalizm modernist olduk\u00e7a ekolojist olamaz.<\/p>\n\n\n\n
Son olarak bu yaz\u0131da Sosyalizm ele\u015ftirisi yaparken Marks\u0131n ve Engelsin-Fosterin \u00fczerine bal\u0131klama atlad\u0131\u011f\u0131- bizi uyaran, gezgen \u00fczerindeki bask\u0131m\u0131z\u0131n boyutlar\u0131 konusunda bizlere dikkat diyen uyar\u0131lar\u0131 oldu\u011funu bilmiyor de\u011filim. Ancak ne kadar do\u011fan\u0131n fethedilemeyece\u011fini, b\u00f6ylesi bir giri\u015fimin ekolojik bedelleri oldu\u011funu s\u00f6yleyen Engels\u2019e, insan\u0131n do\u011fadan ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemeyece\u011fini s\u00f6yleyen Marks\u2019a, hak versem de marksist d\u00fc\u015f\u00fcncenin onu yaratan ayd\u0131nlanmac\u0131, ilerlemeci ba\u011flamdan ba\u011f\u0131ms\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemeyece\u011fini ve a\u015fmak zorunda oldu\u011fumuz ba\u011flam\u0131n bu ba\u011flam oldu\u011funu da akl\u0131mda bulundurmadan da edemiyorum. Bug\u00fcn \u00f6zellikle marksist sosyalizmin sorunu marks\u0131n asl\u0131nda ne kadar ekolojist bir tasavvura sahip oldu\u011funu kan\u0131tlamaya u\u011fra\u015fmak, ya da doktrinsel yap\u0131n\u0131n i\u00e7ine ekolojik yamalar yapmak de\u011fil, i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc e\u015fitlik\u00e7i damar\u0131 t\u00fcm gezegene yayabilmek ve bunun i\u00e7in de kendisine y\u00fck olan t\u00fcrc\u00fc ve insan merkezci h\u00fcmanizm ve onun \u00f6zne teorisinden kurtulmakt\u0131r. Bu olduktan sonra ekolojizm ile sosyalist tasavvur aras\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc ba\u011flar olu\u015fabilir ve o zaman eko-sosyalizm de ekolojist ak\u0131mlar i\u00e7ine sokulacakt\u0131r. Aksi durumda ise ekolojizm yoluna sosyalizmsiz devam edecek ve gerek duydu\u011fu e\u015fitlik\u00e7i, kom\u00fcnal tasavvurlar\u0131 Buk\u00e7inist eko-anar\u015fizmden ya da Buk\u00e7inist olmayan John Clark, Joof gibi eko anar\u015fistlerden dev\u015firmi\u015f olacakt\u0131r ve b\u00f6ylesi bir ekolojizmin de sosyalizme ihtiyac\u0131 olmayaca\u011f\u0131 \u00e7ok a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Ve bir noktaya daha temas etmek durumunday\u0131m, yapt\u0131\u011f\u0131m anti-ekonomi ve \u00fcretim ele\u015ftirilerinden insanlar aras\u0131 e\u015fitsizlik meselesini, bunun do\u011furdu\u011fu sorunlar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcmsedi\u011fim anlam\u0131 \u00e7\u0131kmamal\u0131d\u0131r. Ancak ben bir ekolojist anar\u015fist olarak bu sorunlar\u0131n daha \u00e7ok \u00fcretim, ya da da\u011f\u0131t\u0131m, b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm meseleleri ile de\u011fil, daha ekolojist ve kom\u00fcnalist bir kavray\u0131\u015f ve toplumsal tercihler ile a\u015f\u0131labilece\u011fi kan\u0131s\u0131nday\u0131m.<\/p>\n\n\n\n
*Bu yaz\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131nda de\u011ferli yolda\u015f\u0131m Elfun Karata\u015f\u2019a \u00e7ok \u015fey bor\u00e7lu oldu\u011fumu, onun g\u00fc\u00e7l\u00fc destek ve yard\u0131mlar\u0131n\u0131n ufkumun daha geni\u015flemesine yard\u0131mlar\u0131 dokundu\u011fu bir ger\u00e7ektir.<\/p>\n\n\n\n
Referans Dipnot kaynak\u00e7as\u0131<\/p>\n\n\n\n
1- Mary Mellor, S\u0131n\u0131rlar\u0131 Y\u0131kmak, Feminist, Ye\u015fil Bir Sosyalizme Do\u011fru, \u00e7ev:Osman Ak\u0131nhay, \u0130stanbul 1993, Ayr\u0131nt\u0131 Yay\u0131nlar\u0131 s.258<\/p>\n\n\n\n
2- John Zerzan, G\u00fcnl\u00fck Ya\u015famda Marks, \u00e7ev: Cemal Atilla<\/p>\n\n\n\n
3- Karl Marks, 1844 Elyazmalar\u0131ndan aktaran Dominique M\u00e9da , Emek, Kaybolma yolunda bir de\u011fer mi?, \u00c7ev:I\u015f\u0131k Erg\u00fcden, \u0130stanbul 2004, \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131 S:101-102 <\/p>\n\n\n\n
4- Herbert Marcuse, Eros ve Uygarl\u0131k\u2019tan aktaran Marshall Berman, Kat\u0131 Olan Her\u015fey Buharla\u015f\u0131yor \u00e7ev: \u00dcmit Altu\u011f ve B\u00fclent Peker \u0130stanbul 1994, \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131 s: 160 <\/p>\n\n\n\n
5- age s:162<\/p>\n\n\n\n
6- Joel Kovel, Do\u011fan\u0131n D\u00fc\u015fman\u0131 Kapitalizmin Sonu mu, D\u00fcnyan\u0131n Sonu mu?, \u00c7ev: G\u00fcrol Koca, \u0130stanbul 2005, Metis Yay\u0131nlar\u0131 s:271<\/p>\n\n\n\n
7- Hannah Arendt, \u0130nsanl\u0131k Durumu, \u00e7ev: Bahad\u0131r Sina \u015eener, \u0130stanbul 1994, \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131 s:191-192<\/p>\n\n\n\n
8- Murray Bookchin, \u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn Ekolojisi, Hiyerar\u015finin Ortaya \u00c7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ve \u00c7\u00f6z\u00fcl\u00fc\u015f\u00fc, \u00e7ev:Alev T\u00fcrker, \u0130stanbul 1994, Ayr\u0131nt\u0131 Yay\u0131nlar\u0131 s:44<\/p>\n\n\n\n
9- Kevin Tucker, \u00dcretmek ya da \u00dcretmemek, \u00dcretimin Yeniden \u00dcretimi, S\u0131n\u0131f, Modernlik ve Kimlik, \u00e7ev. Elfun, Yaban\u0131l say\u0131 2<\/p>\n\n\n\n
10- agm (ad\u0131 ge\u00e7en makale)<\/p>\n\n\n\n
11- (yazar\u0131 yok) Biyomerkezcilik & Kontinuum, (Ve Ekosavunma\u2019n\u0131n Arkas\u0131ndaki Felsefe), \u00e7ev. Elfun, Yaban\u0131l say\u0131 1<\/p>\n\n\n\n
12- Charlene Spretnak\u2019tan aktaran Mary Mellor, age s:102<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Sol ve Ekolojik hareket aras\u0131nda ba\u011flar kurarak ekoloji ile sosyalizm idelini evlendirme giri\u015fiminin ad\u0131 ekolojik sosyalizm. Bu beraberli\u011fin mutlu bir<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":7648,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_container_layout":"default_layout","colormag_page_sidebar_layout":"default_layout","footnotes":""},"categories":[26],"tags":[63],"class_list":["post-7646","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-forum","tag-sol"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7646","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7646"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7646\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7650,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7646\/revisions\/7650"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/7648"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7646"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7646"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.yesildirenis.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7646"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}