<\/p>\n\n\n\n
Birinci bask\u0131s\u0131 \u015eubat 2022 tarihinde \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131 taraf\u0131ndan<\/strong><\/strong> yay\u0131mlanan “Sanat ve Ekoloji” ba\u015fl\u0131kl\u0131 kitab\u0131n, Eda T\u00fcrkmen taraf\u0131ndan yaz\u0131lan sunu\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fc a\u015fa\u011f\u0131dad\u0131r;<\/strong><\/p>\n\n\n\n Uluslararas\u0131 bir sanat etkinli\u011fiyle ba\u015flayal\u0131m. Etkinli\u011fin oda\u011f\u0131nda insan-merkezci bak\u0131\u015f ve bu bak\u0131\u015f\u0131n ele\u015ftirisi ba\u011flam\u0131nda \u201ciklim krizi\u201d ve ekolojik y\u0131k\u0131m olsun. Etkinlik kapsam\u0131nda da ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n temel al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 sergiler ile iklim bozulmas\u0131na dayal\u0131 gelecek senaryolar\u0131n\u0131n, kentsel adaletin, su hakk\u0131n\u0131n tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 at\u00f6lyeler, oturumlar olsun. Sonra biraz daha geriden bakal\u0131m: Bu etkinli\u011fe dair, oda\u011f\u0131na k\u00fcrat\u00f6r\u00fcn sergileme yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131, sanat\u00e7\u0131lar\u0131, iklim adaletini, betonla\u015fmay\u0131, nesli t\u00fckenen canl\u0131lar\u0131, yerinden edilen insanlar\u0131, at\u0131klar\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 adalar\u0131, kirlenen ve t\u00fckenen sular\u0131 alan s\u00f6yle\u015fi ve ele\u015ftiriler olsun\u2026 Sonra bir ad\u0131m daha geriye gidelim. Bu \u00c7er\u00e7eve geni\u015fledik\u00e7e manzara karma\u015f\u0131kla\u015f\u0131yor, anla\u015f\u0131lmas\u0131 Politik Ekoloji ve Sanat<\/strong> <\/p>\n\n\n\n Do\u011fan\u0131n insan eliyle de\u011fi\u015fimi, biny\u0131llar \u00f6ncesine dayanan bir olgu olmakla beraber, Sanayi Devrimi sonras\u0131 d\u00f6nemde, yani 250 y\u0131ll\u0131k kapitalizm s\u00fcrecinde bu de\u011fi\u015fim \u00e7ok h\u0131zl\u0131 ve giderek ya\u015fam\u0131n her boyutunu ku\u015fat\u0131c\u0131 bir hal ald\u0131. Ekolojinin sorunsalla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131p yo\u011fun bi\u00e7imde sanat\u0131n g\u00fcndemine girmeye ba\u015flamas\u0131 ise 1960\u2019lar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131na rastl\u0131yor. O zamandan bug\u00fcne, de\u011fi\u015fen politik ve sosyal iklime ba\u011fl\u0131 olarak, d\u00fcnyada ekoloji eksenli onlarca sergi ve proje ger\u00e7ekle\u015fti, ger\u00e7ekle\u015fmeye de devam ediyor. 1960\u2019lar itibar\u0131yla sanatta geli\u015fen bu yeni durum, do\u011faya insan eliyle verilen zararlar\u0131n h\u0131z\u0131n\u0131n, yo\u011funlu\u011funun ve kapsam\u0131n\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 boyutlara ula\u015fmas\u0131yla da ili\u015fkili. Bu ko\u015fullarda ekoloji odakl\u0131 sergilerin, toplumun dikkatinin \u00e7evre sorunlar\u0131na ve gelecekteki olas\u0131 tehlikelere \u00e7ekilmesi gibi bir yarar\u0131 olabilir mi? Olabilir. Peki ekoloji odakl\u0131 olu\u015fu, bir sergi veya projenin perspektifinin, ama\u00e7lar\u0131n\u0131n, \u00fcretim ve eylem bi\u00e7iminin irdelenmeyece\u011fi, ele\u015ftirilmeyece\u011fi, me\u015fruluk zemininin sorgulanmayaca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelir mi? Zira \u015fu d\u00f6nemde ekolojinin sanat\u00e7\u0131lar, k\u00fcrat\u00f6rler ve kurumlar i\u00e7in bir cazibesi var; sergilerin de konunun acilli\u011fi ve vahametinden kaynakl\u0131 bir dokunulmazl\u0131\u011f\u0131. Oysa bu sergi ve sanat pratiklerinin kimi zaman tam da kendisi, ya yakla\u015f\u0131m\u0131 ya da icras\u0131 ve ko\u015fullar\u0131 gere\u011fi ekoloji kar\u015f\u0131t\u0131 bir yerde konumlan\u0131yor. Sanat ve Ekoloji, ekoloji odakl\u0131 sanat\u0131n kafalarda olu\u015fturdu\u011fu sorulara, ortaya koydu\u011fu \u00e7eli\u015fki ve a\u00e7mazlara politik ekoloji ekseninden bakmay\u0131 ama\u00e7l\u0131yor. Ancak politik ekolojinin, kimi zaman birbiriyle \u00e7eli\u015fir yakla\u015f\u0131mlar da bar\u0131nd\u0131ran perspektif yelpazesini g\u00f6z ard\u0131 etmeden\u2026<\/p>\n\n\n\n Kitab\u0131n ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fc 1960\u2019lardan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze sanat ve politik ekoloji ili\u015fkisine, \u00e7a\u011fda\u015f sanat ve politik ekolojinin birbirini besleyen yakla\u015f\u0131m ve pratiklerine ayr\u0131l\u0131yor. F\u00e9lix Guattari<\/strong>\u2019nin, \u00f6znel, sosyal ve \u00e7evresel olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 ekolojinin birlikteli\u011fine dayal\u0131 yatay-ge\u00e7i\u015flilik (transversality) ve etikestetik anlay\u0131\u015f\u0131, bug\u00fcn sanat pratiklerinde belli bir a\u011f\u0131rl\u0131\u011fa sahip. \u00d6te yandan 1960\u2019l\u0131 ve 1970\u2019li y\u0131llar\u0131n pratikleri, ekoloji eksenli sanat\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fczde h\u00e2l\u00e2 karanl\u0131kta kalan bir boyutunu olu\u015fturuyor. Sanat ve Ekoloji; T.J. Demos, Arne Naess<\/strong> ve Gary Genosko<\/strong>\u2019nun yaz\u0131lar\u0131n\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, do\u011fa-k\u00fclt\u00fcr ikili\u011finin \u00f6tesinde kapsaml\u0131 bir \u00e7evre anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n belirginle\u015fmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 1960\u2019lardan bug\u00fcne, \u00e7a\u011fda\u015f sanat ve politik ekolojideki birbirini besleyen yakla\u015f\u0131m ve pratiklere bakmay\u0131 ama\u00e7l\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \u0130lerleme Ele\u015ftirisi ve Kozmopolitika<\/strong> <\/p>\n\n\n\n Sanayi Devrimi\u2019yle birlikte geli\u015fen s\u00fcreci \u015fekillendiren temel anlay\u0131\u015f, ilerlemeydi. \u0130lerleme anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n Paris gibi kentlerde 19.y\u00fczy\u0131ldan ba\u015flayarak yaratt\u0131\u011f\u0131 sosyal, k\u00fclt\u00fcrel ve \u00e7evresel de\u011fi\u015fim ise, habitat\u0131 kent olan sanat\u00e7\u0131 i\u00e7in bir tahribat ve y\u0131k\u0131m oldu. Aragon<\/strong>, Paris\u2019te 1925\u2019te y\u0131k\u0131lan Opera Pasaj\u0131\u2019na ithafen yazd\u0131\u011f\u0131 metninde bu y\u0131k\u0131m\u0131 \u015f\u00f6yle ifade eder:<\/p>\n\n\n\n \u0130kinci \u0130mparatorluk zaman\u0131nda bir valinin marifetiyle Amerika\u2019dan Paris\u2019e ithal edilen ve bug\u00fcn ba\u015fkentimizin haritas\u0131n\u0131 d\u00fcz \u00e7izgiler halinde yeniden \u00e7izmek \u00fczere i\u015fe ko\u015fulan \u015fehir planlama tutkusu, k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde bu insan akvaryumlar\u0131n\u0131n sonunu getirecek.<\/em><\/p>\n\n\n\n Vali diye nitelendirilen ki\u015fi, Paris\u2019in \u00e7ehresini ba\u015ftan a\u015fa\u011f\u0131 de\u011fi\u015ftiren ve urbanizmin babas\u0131 say\u0131lan Baron Haussmann<\/strong>; insan akvaryumundan kastedilen ise Walter Benjamin<\/strong>\u2019in Baudelaire\u2019in hen\u00fcz 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda, \u015fehri bir y\u0131k\u0131m ve yeniden in\u015fa manzaras\u0131 olarak tasvir etti\u011fi Paris S\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 da (Spleen de Paris, 1869) bu ba\u011flamda bir modernle\u015fme ele\u015ftirisidir. Baron Haussmann\u2019\u0131n ilerleme \u015fiar\u0131yla y\u0131k\u0131p yeniden in\u015fa etti\u011fi Paris\u2019te, Orta\u00e7a\u011f\u2019dan kalan sokak dokusu yok edilmi\u015f; geni\u015f bulvarlar, parklar, pasajlar ve kafeler a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f; baz\u0131 semtler mutenala\u015fm\u0131\u015f, burada ya\u015fayan yoksullar ve alt s\u0131n\u0131flar tasfiye edilmi\u015f; \u015fehir, in\u015faat \u015fantiyeleriyle tersy\u00fcz edilmi\u015ftir. Eski Paris, imgelemde ya\u015fayacakt\u0131r, bir alegoridir art\u0131k. Dolay\u0131s\u0131yla Baudelaire\u2019in (estetik) modernizmi, Paris\u2019i yerle bir eden ilerleme eksenli modernle\u015fmeden \u00e7ok ba\u015fkad\u0131r. Ger\u00e7e\u011fin yerine fanteziyi, ak\u0131l yerine hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fc koyar. Modernle\u015fme temelde kapitalist sanayile\u015fme s\u00fcrecini ifade ediyorsa, estetik modernizm bunun ele\u015ftirisidir:<\/p>\n\n\n\n G\u00fcn boyu kahvede oturup gazetesini okuyan bir Frans\u0131z\u2019a, 1855\u2019te \u201cExposition Universelle\u201d (Evrensel Sergi) i\u00e7in yazd\u0131\u011f\u0131 ele\u015ftiride, teknolojiye tap\u0131nanlar nazar\u0131nda ilerlemenin sonsuz oldu\u011funu dile getirdikten sonra sorar Baudelaire: \u201cPeki bu sonsuzlu\u011fu garanti eden nedir?\u201d<\/p>\n\n\n\n Bu soru g\u00fcncelli\u011fini koruyor. Ancak bug\u00fcn daha ziyade ilerlemenin mahiyetini sorguluyoruz: \u0130lerlemecilik ne u\u011fruna i\u015fliyor? \u0130leri teknoloji hangi ama\u00e7larla \u00fcretiliyor, hangi \u00e7\u0131karlarla kullan\u0131l\u0131yor? Hangi sonu\u00e7lar\u0131 yarat\u0131yor? Sanat ve Ekoloji\u2019nin ikinci b\u00f6l\u00fcm\u00fc, ilerleme ele\u015ftirisi ve Bruno Latour\u2019un bu ba\u011flamdaki kozmopolitika anlay\u0131\u015f\u0131na ayr\u0131l\u0131yor. Latour\u2019un Avrupa-merkezcili\u011fin ele\u015ftirisinden hareket eden kozmopolitika anlay\u0131\u015f\u0131, ad\u0131 art\u0131k \u201cmodernle\u015fme\u201d olmayan, yeni bir \u201cbiraradal\u0131k\u201d in\u015fas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor. Ama bu noktada Latour, temel bir endi\u015feye vurgu yap\u0131yor: \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki ekolojik felaketin boyutu ile bu felaket kar\u015f\u0131s\u0131ndaki umursamaz tutumumuz aras\u0131ndaki uyu\u015fmazl\u0131k. Bu uyu\u015fmazl\u0131k nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn olabilmi\u015ftir?<\/p>\n\n\n\n Ekolojik Rejimler: Sanat\u0131n ve Ya\u015fam\u0131n \u00dcretimi<\/strong><\/p>\n\n\n\n Bu son soru minvalinde 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131na gidelim. Virginia Woolf<\/strong>, \u201cBay Bennet<\/strong> ve Bayan Brown<\/strong>\u201d \u00f6yk\u00fcs\u00fcnde \u015f\u00f6yle yaz\u0131yordu: \u201c1910 civarlar\u0131yd\u0131 ve insan do\u011fas\u0131 de\u011fi\u015fmi\u015fti\u201d. Ancak, Neil Smith<\/strong>\u2019in de ifade etti\u011fi gibi, Woolf\u2019un sezdi\u011fi \u015feyin somutla\u015fmas\u0131 i\u00e7in sonraki y\u00fczy\u0131l\u0131 beklemek gerekecekti. Woolf\u2019un hen\u00fcz 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda sezdi\u011fi de\u011fi\u015fimin, Latour<\/strong>\u2019un bahsetti\u011fi uyu\u015fmazl\u0131kla da bir ilgisi var. Bu uyu\u015fmazl\u0131k ayn\u0131 zamanda, insan\u0131n do\u011fayla kurdu\u011fu temel sosyo-ekonomik ili\u015fkinin de bariz bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ge\u00e7irdi\u011fini ifade ediyor. 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonunda ise biyoteknolojinin geldi\u011fi nokta ve bunu izleyen biyolojik meta piyasas\u0131, ya\u015fam\u0131n bizzat kendisinin bir sermaye birikim stratejisine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n Bug\u00fcn DNA, protein, h\u00fccre, vir\u00fcs gibi biyolojik unsurlar, sanat\u0131n malzemeleri aras\u0131na girdi. Ancak sanat, biyolojinin ona sundu\u011fu ve sunaca\u011f\u0131 imk\u00e2nlar\u0131n izini s\u00fcrerken insan\u0131n bir proteze; \u00e7e\u015fitlili\u011fe dayal\u0131 tar\u0131m\u0131n monok\u00fclt\u00fcre; bir eko-sistem olarak orman\u0131n a\u011fa\u00e7 tarlalar\u0131na; genlerin biyosermaye ve metaya indirgendi\u011fi bir ekolojik rejimle nas\u0131l ili\u015fkileniyor? Ya\u015fam\u0131n bir \u00fcr\u00fcn oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131na dayal\u0131 m\u00fchendislik paradigmas\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda nas\u0131l konumlan\u0131yor? Sanat ve Ekoloji\u2019nin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcm\u00fc biyoteknoloji \u00fczerinden ekolojinin kurumsal boyutuna ve bu ba\u011flamda Neil Smith<\/strong> ve Vandana Shiva<\/strong>\u2019n\u0131n politik ekolojik yakla\u015f\u0131mlar\u0131na ayr\u0131l\u0131yor. Smith ve Shiva, neoliberal y\u00f6netimlerin ekolojiyi yeni bir sermaye alan\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme arzusunu ve fikr\u00ee m\u00fclkiyet haklar\u0131 temelinde ya\u015fam\u0131n \u00e7e\u015fitlili\u011fi \u00fczerinde uygulanan kurumsal denetimi irdeliyor.<\/p>\n\n\n\n Son k\u0131s\u0131m ise biyoteknolojinin, biyo-estetik pratikler \u00fczerindeki d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcc\u00fc etkisine ayr\u0131l\u0131yor. Sven L\u00fctticken<\/strong>, \u201cBug\u00fcnden bak\u0131nca, t\u00fcm karma\u015fa ve \u00e7eli\u015fkileriyle, kapsaml\u0131 bir biyo-estetik anlay\u0131\u015f\u0131na dayal\u0131 bir sanat tarihi m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc?\u201d sorusunun yan\u0131t\u0131n\u0131 ar\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Yeniden en ba\u015ftaki manzaraya d\u00f6n\u00fcp d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek\u2026 Geni\u015fledik\u00e7e karma\u015f\u0131kla\u015fan bu manzaran\u0131n akla getirdi\u011fi daha pek \u00e7ok soru var: \u00d6ncelikle, mesele sadece insan ile insan olmayan\u0131n birlikteli\u011fi mi? Ekoloji odakl\u0131 sanat, kendisini enerji sistemleri, teknoloji, m\u00fclkiyet, medya ve daha bir\u00e7ok bile\u015fenden olu\u015fan mevcut d\u00fcnya d\u00fczeninden ayr\u0131 bir yerde konumland\u0131rabilir mi? Sanat prati\u011fine bakarken, par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu manzaray\u0131 yok mu sayaca\u011f\u0131z? Var say\u0131yorsak da bunu basit bir \u00e7eli\u015fki, \u201c\u015feylerin normal h\u00e2li\u201d olarak m\u0131 nitelendirece\u011fiz? Oysa, ya\u015fam\u0131n topyek\u00fbn metala\u015ft\u0131\u011f\u0131 yery\u00fcz\u00fcnde, ekolojiyi oda\u011f\u0131na alan sanat\u0131n \u00f6ncelikle bu manzaray\u0131 \u201c\u015feylerin normal h\u00e2li\u201d olarak g\u00f6rmekten vazge\u00e7mesi, bunu sorun etmesi, edebilecek durumda olmas\u0131 gerekmez mi? <\/p>\n\n\n\n
etkinli\u011fin konumland\u0131\u011f\u0131 yer, 2000\u2019lerin ba\u015f\u0131 itibar\u0131yla \u00e7evresel ve sosyal yap\u0131s\u0131 yeniden in\u015fa edilen, k\u00fclt\u00fcrel bak\u0131mdan kabuk de\u011fi\u015ftirmekte olan bir kentsel k\u0131y\u0131 b\u00f6lgesi olsun. \u0130ki b\u00fcy\u00fck holdingin ortakl\u0131\u011f\u0131nda ilerleyen, bir sahil hatt\u0131n\u0131 \u201ckamuya a\u00e7ma\u201d \u015fiar\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kan, ama tam aksi bir m\u00fclks\u00fczle\u015ftirme \u00f6rne\u011fi sergileyen bir kentsel d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm projesinin tam da orta yeri, bir \u015fantiye alan\u0131. Bu sanatsal etkinli\u011fi finanse eden ve d\u00fczenleyen kurulu\u015flar aras\u0131nda da alt\u0131n madencili\u011fi, enerji ve petrol sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn \u00f6nde gelen \u015firketleri olsun.<\/p>\n\n\n\n
g\u00fc\u00e7le\u015fiyor ama ayn\u0131 zamanda da \u00e7ok tan\u0131d\u0131k. Bu manzara, sadece \u0130stanbul\u2019da ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f bir bienale ait oldu\u011fu i\u00e7in de\u011fil, d\u00fcnyan\u0131n pek \u00e7ok yerinde tekrarlan\u0131p durdu\u011fu i\u00e7in de tan\u0131d\u0131k. Peki bu bakt\u0131k\u00e7a karma\u015f\u0131kla\u015fan manzara, bug\u00fcn ekoloji odakl\u0131 sanata, onun i\u00e7inde \u00fcretildi\u011fi \u201cekosisteme\u201d dair ne s\u00f6yl\u00fcyor? Ya da Guattari<\/strong>\u2019nin \u00dc\u00e7 Ekoloji<\/strong>\u2019sinden hareketle soral\u0131m: Ekoloji, sadece \u201c\u00e7evre\u201dyle ilgili bir sorun mudur?<\/p>\n\n\n\n
\u201cs\u00fcrrealizmin annesi\u201d diye nitelendirdi\u011fi, edebiyat, sanat ve kent ya\u015fam\u0131n\u0131n verimli havzalar\u0131 olan pasajlard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
ilerlemeden ne anlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorun. Size buharl\u0131 trenler, elektrik, ayd\u0131nlatma diyecek, Romal\u0131 atalar\u0131n\u0131n bu mucizelerden mahrum kald\u0131klar\u0131n\u0131 ve bu bulu\u015flar\u0131n atalar\u0131m\u0131za \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fcn kan\u0131t\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yleyecektir.<\/em><\/p>\n\n\n\n
1<\/strong> F\u00e9lix Guattari, The Three Ecologies, \u00e7ev. Ian Pindar-Paul Sutton (Londra: Athlone Press, 2000)
2<\/strong> Louis Aragon, Paris Peasant i\u00e7inde, \u0130ng. \u00e7ev. Simon Watson Taylor (Londra:
Exact Change, 1971); T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7ev. El\u00e7in Gen, https:\/\/www.e-skop.com\/skopdergi\/opera-pasaji\/1947
3<\/strong> Charles Baudelaire, Curiosit\u00e9s Esth\u00e9tiques, Exposition Universelle, 1855. Bu
kitapta s. 103.
4<\/strong> Virginia Woolf, \u201cMr. Bennett and Mrs. Brown\u201d, The Captain\u2019s Bed and Other
Essays (New York: Harcourt Brace, 1956), s. 25<\/p>\n\n\n\n